HIV/AIDS có thể coi là "ác mộng" khó nhằn nhất của loài người mình rồi đó Nhưng plot twist là căn bệnh này lại xuất phát từ virus ở các loài linh trưởng châu Phi luôn á!
Ba con đường lây truyền HIV/AIDS mà ai cũng cần biết: qua máu, mẹ truyền con và qua đường tình dục nha.
Trong thế giới con người, HIV chủ yếu lây qua đường tình dục, chiếm gần 90% luôn. Thế nhưng căn bệnh thế kỷ này lại có nguồn gốc từ những loài linh trưởng ở châu Phi, nên chắc nhiều bạn sẽ nghĩ "linh tinh" lắm đây
Nhưng sự thật hoàn toàn KHÔNG như những "suy nghĩ sai trái" đó đâu nha! Vậy làm sao mà những loài linh trưởng lại lây virus sang người được?
## Từ khi nào người ta biết đến HIV/AIDS?
Lần đầu tiên con người biết đến HIV/AIDS là vào thế kỷ trước. Vào tháng 6/1981, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ đã giới thiệu bệnh án của năm bệnh nhân AIDS trong bản tóm tắt dịch tễ học hàng tuần Morbidity and Mortality Weekly Report.
Năm 1982, các nhà khoa học chính thức đặt tên cho căn bệnh này là Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (AIDS).
Và thời gian sau đó, căn bệnh này lây lan ra thế giới với tốc độ cực nhanh luôn Cho đến giờ, đã hơn 30 năm kể từ khi con người phát hiện ra HIV rồi đó. Mặc dù có rất nhiều biện pháp kiểm soát nhưng căn bệnh này vẫn là bài toán khó trên toàn thế giới.
Ngoài việc tích cực tìm kiếm phương pháp điều trị, các nhà khoa học cũng không ngừng truy lùng dấu vết về nguồn gốc của AIDS nữa.
## HIV là gì và có mấy loại?
AIDS là bệnh truyền nhiễm do virus gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV) gây ra. HIV thuộc chi virus gây suy giảm miễn dịch linh trưởng trong họ retrovirus.
Hiện tại, có hai loại HIV được biết đến là HIV-1 và HIV-2. Trong đó, độc tính và khả năng lây nhiễm của HIV-2 tương đối yếu hơn, chủ yếu ở Tây Phi và không phổ biến toàn cầu lắm.
HIV-1 mới là "big boss" gây đại dịch toàn cầu đó, vì vậy khi nói chung thì HIV là nói đến HIV-1 luôn. Ví dụ, trường hợp đầu tiên được ghi nhận vào năm 1981 thuộc loại HIV-1 nè.
Nhưng điều chắc chắn là AIDS đã "càn quét" thế giới trước khi những ca nhiễm bệnh đầu tiên được ghi nhận rồi đó.
Ước tính có khoảng 100.000 đến 300.000 người bị nhiễm HIV trước năm 1980 rồi á Mặc dù căn bệnh này chưa được đặt tên chính thức vào thời điểm đó vì không ai biết căn bệnh lạ này là gì cả.
Một nghiên cứu vào năm 1988 đã tìm thấy một bệnh nhân người Mỹ trước đó dương tính với HIV. Khi kiểm tra mẫu mô của anh ta, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân này đã nhiễm bệnh ngay từ hồi 15 tuổi (năm 1968) rồi.
Khi phát hiện ra bệnh thì sức khỏe của anh ta đã xuống cấp trầm trọng và anh ta phải nằm viện, qua đời vào tháng 5/1969
## Truy tìm "thủ phạm" ️
Mặc dù cho đến giờ chúng ta vẫn không thể biết ai là người đầu tiên bị nhiễm virus HIV, nhưng các nhà khoa học có thể theo dấu và khôi phục lại manh mối trong lịch sử nha.
Giống như tất cả virus khác, HIV có thể tiến hóa với xác suất không đổi và các nhà khoa học có thể dùng tỷ lệ đột biến để tìm hiểu về nguồn gốc và xu hướng thay đổi của HIV.
Nơi sinh ra của virus này có khả năng là ở miền nam Cameroon, châu Phi vào những năm 1920. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng các loài linh trưởng địa phương mang virus SIV, rất giống HIV, còn được gọi là virus gây suy giảm miễn dịch ở khỉ.
Những loài linh trưởng có thể bị lây nhiễm hơn 40 biến thể khác nhau của virus SIV trong tự nhiên đó. Theo dự đoán, SIV đã xuất hiện và lây nhiễm các loài linh trưởng trong tự nhiên từ khoảng 32.000 năm trước rồi nha!
Theo quan sát của giới nghiên cứu, một số bệnh nhân mang chủng HIV có họ hàng với virus tìm thấy trên loài khỉ nhỏ sooty mangabey sống ở châu Phi. Song chủng virus xuất hiện ở loài khỉ này không trở thành vấn nạn toàn cầu.
Tổ tiên của HIV, ban đầu có nguồn gốc từ virus gây suy giảm miễn dịch ở khỉ nè: HIV-1 có nguồn gốc từ SIVcpz ở tinh tinh và SIVgor ở khỉ đột, trong khi HIV-2 có nguồn gốc từ SIVsmm ở khỉ xồm bồ hóng (Mangabey sooty).
## Giả thuyết "thợ săn bị thương"
Mặc dù HIV mới xuất hiện ở người trong thế kỷ 20, nhưng SIV đã tồn tại trong cơ thể các loài linh trưởng từ 32.000 năm trước rồi đó.
Theo các manh mối, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều giả thuyết nhưng đại đa số đều chấp nhận giả thuyết "thợ săn bị thương".
Các bộ lạc ở châu Phi luôn có thói quen săn thú rừng và thịt khỉ, tinh tinh hay các loài linh trưởng khác cũng là nguồn dinh dưỡng quan trọng của người dân địa phương.
Khi một số con tinh tinh bị nhiễm SIVcpz bị săn bắn và giết mổ, SIVcpz trong máu của chúng có thể xâm chiếm cơ thể con người thông qua vết thương của thợ săn, từ đó lây nhiễm bệnh sang người.
Khi hệ thống miễn dịch của con người bị tấn công bởi SIVcpz, đại đa số virus sẽ bị tiêu diệt, nhưng một số ít lại may mắn sống sót trong cơ thể con người và biến đổi thành HIV-1
Ngoài việc săn bắn, người dân địa phương cũng nuôi một số loài linh trưởng làm thú cưng, điều này cũng làm tăng khả năng nhiễm bệnh luôn.
Trên thực tế, việc lây truyền chéo giữa các loài không chỉ xảy ra một lần mà nhiều lần á. Loại AIDS của HIV-1 thực sự có bốn chủng M, N, O và P khác nhau và cấu trúc di truyền của chúng sẽ có một số khác biệt.
Mỗi khi SIV được truyền từ linh trưởng sang người, virus sẽ thích nghi theo những cách khác nhau tùy thuộc vào cơ thể vật chủ và từ đó tạo ra các chủng HIV khác nhau.
Trong đại dịch HIV-1 toàn cầu, virus nhóm M chiếm 95%, virus nhóm O chiếm chưa đến 1% và virus nhóm N chỉ có 13 trường hợp. Nhóm P rất hiếm và chỉ có một trường hợp được tìm thấy thôi.
## Tại sao dịch AIDS bùng phát vào những năm 1960?
Sau khi lây nhiễm cho con người, HIV đã theo dấu chân của con người lây lan đến Kinshasa và bùng phát vào những năm 1960.
Dựa trên manh mối và căn cứ lịch sử kết hợp với giả thuyết "thợ săn bị thương", các nhà khoa học đã đưa ra suy đoán hợp lý khác được gọi là lý thuyết "chủ nghĩa thực dân" - lý thuyết cho rằng chính thực dân phương Tây đã mở đường cho HIV lây nhiễm toàn cầu luôn.
Từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, nhiều quốc gia ở châu Phi đã bị biến thành các thuộc địa do phương Tây cai trị.
Vào đầu thế kỷ 20, Kinshasa là thành phố lớn nhất ở Trung Phi, với dân số đông và giao thương thường xuyên với phần còn lại của thế giới. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, Kinshasa được đặt tên là Leopoldville và là thuộc địa của Bỉ.
Dân số mở rộng nhanh chóng, đi theo đó là dòng người lao động nam đổ về cũng như sự thay đổi hình thái xã hội đã làm gia tăng nạn mại dâm cùng với điều kiện chăm sóc y tế kém, thiếu thốn cơ sở vật chất và việc sử dụng kim tiêm đã khiến căn bệnh này lây lan cực nhanh
Điều đáng chú ý là vài trăm người dùng chung một kim tiêm vào thời điểm đó rất phổ biến á Ngoài ra, dưới sự chuyên chế của chế độ thực dân, nhiều người châu Phi bị buộc phải làm việc trong các trại lao động tập trung. Do thiếu thức ăn, thực dân cũng săn bắt tinh tinh để làm thực phẩm.
Nguồn: kenh14.vn