Cuối năm 1976, khi cả nước còn đang loay hoay với bao khó khăn hậu chiến, một nhóm kỹ sư trẻ ở Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển (nay là Viện Công nghệ thông tin) đã bắt tay vào một dự án "điên rồ" là chế tạo máy tính từ chip vi xử lý
Chỉ với mấy linh kiện lẻ tẻ và lắp ráp bằng tay, các anh đã làm nên chiếc FT8080 (hay VT80) - một kỳ tích công nghệ thực sự!
Và đây là plot twist: VT80 chính là chiếc máy vi tính thứ 3 trên thế giới, đồng thời là chiếc đầu tiên của cả Việt Nam lẫn châu Á Khác với mấy cục mainframe khổng lồ chiếm cả căn phòng hồi đó, VT80 là máy vi tính để bàn nhỏ gọn - tiền thân của dòng PC mà giờ ai cũng xài đó!
Từ những "cục" máy tính khổng lồ
Núi Cung ở ngõ 189 Hoàng Hoa Thám, phường Ngọc Hà, Hà Nội - nơi ra đời của kỳ tích này. Khu này được xây từ 1967, gồm 4 dãy nhà cấp 4 xếp hình chữ E với 28 gian. Highlight là có cả một cái hầm máy tính rộng tầm 200m² nữa đó
Theo TS Nguyễn Chí Công - người anh hùng từng làm việc tại Núi Cung từ 1973, cái hầm này ban đầu định đặt máy tính Minsk-22 do Liên Xô tặng. Nhưng sau đó Minsk-22 lại được chuyển về 39 Trần Hưng Đạo rồi.
Từ 1974, hầm Núi Cung trở thành "nhà" của ODRA-1304 - con máy tính khủng do Ba Lan sản xuất. Máy này chiếm gần hết cái hầm luôn, được dùng để xử lý các nhiệm vụ tính toán quan trọng của Nhà nước. ODRA-1304 từng tham gia tổng hợp dữ liệu cho cuộc Tổng điều tra dân số miền Bắc và hoạt động tới tận 1989
GS Phan Đình Diệu - sếp của Phòng Toán học tính toán thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước - quản lý hệ thống này. Thủ tướng Phạm Văn Đồng còn từng ghé thăm và xem ODRA-1304 hoạt động tại cái hầm này khi đang tổng hợp số liệu dân số đó!
Cuối năm 1976, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển được thành lập từ việc sáp nhập Phòng Toán học tính toán và Ban Điều khiển học. GS Phan Đình Diệu làm Viện trưởng. Lúc đó đội ngũ cán bộ toàn lính mới, trong khi công nghệ, linh kiện điện tử và tài liệu chuyên môn khó kiếm vô cùng. Vậy nên việc chọn hướng nghiên cứu phải hợp với điều kiện thực tế của VN lúc đó
Tháng 11/1976, chuyên gia tin học người Pháp Alain Teissonnière bay sang Việt Nam. Theo TS Nguyễn Chí Công kể, trước đó Alain đã chủ động gửi thư cho Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước để tìm cơ hội hợp tác, chuyển giao công nghệ.
Trong khoảng 2 tháng ở Hà Nội, mỗi sáng Alain dạy về vi xử lý cho 54 cán bộ từ 7 cơ quan, viện và trường. Đây là lĩnh vực còn xịn sò lắm lúc đó! Alain đã dự đoán rằng chip vi xử lý nhỏ sẽ dần thay thế mấy cục máy tính to đùng ăn điện như hốt. Còn buổi chiều thì anh ấy cùng gần 20 kỹ sư trẻ trực tiếp làm máy tính tại 2 căn phòng cấp 4 chật chội ở Núi Cung.
Hai tháng lắp ráp chiếc FT8080 huyền thoại
Team nghiên cứu gồm toàn những anh tài trẻ như: Nguyễn Gia Hiểu, Nguyễn Chí Công, Huỳnh Thúc Cước, Nguyễn Trung Đồng, Đặng Văn Đức, Phí Mạnh Lợi, Nghiêm Mỹ, Phạm Quang Oai, Nguyễn Văn Tam, Phan Minh Tân, Đỗ Đình Phú, Trần Bá Thái, Lê Võ Bạch Thông, Nguyễn Chí Thức, Bùi Xuân Vinh và một số anh em khác.
Mục tiêu của đội là chế tạo máy tính xài bộ vi xử lý Intel 8080A. Lúc đầu máy tên FT8080, sau đổi thành VT80. Điều kiện chế tạo lúc đó khác xa bây giờ - Việt Nam chưa có công nghệ làm mạch in phù hợp. Team không thể hàn trực tiếp lên vi mạch nên phải dùng phương pháp quấn dây để nối các linh kiện. Hệ thống gồm các bảng CPU, RAM, ROM, I/O, nguồn điện và bảng điều khiển.
Bộ nhớ máy chỉ có vài KB thôi Máy chưa có bàn phím lẫn màn hình. Dữ liệu nhập từng bit qua các công tắc, còn kết quả thì theo dõi bằng đèn LED. Việc code chương trình cũng phải làm thủ công hết á!
TS Nguyễn Chí Công nhớ lại, khó khăn nhất là điện không ổn định, bộ nhớ giới hạn và hầu hết thao tác đều phải làm bằng tay. Team phải tranh thủ lúc Alain ở VN để vừa học vừa lắp ráp, thử nghiệm và chỉnh sửa hệ thống. Và sau nhiều lần test, chiếc máy đã chạy được!
VT80 lúc đó chưa phải máy tính hoàn chỉnh như các hệ thống được dùng rộng rãi sau này. Nó là hệ thống thử nghiệm, giống như "cỗ máy mẹ" để team tiếp tục nghiên cứu công nghệ vi xử lý và phát triển các thế hệ máy kế tiếp. Sau VT80, team làm tiếp gần chục máy tương tự, chuyển giao cho một số cơ quan và hướng dẫn phát triển ứng dụng.
Khi sang Pháp thực tập sau đó, TS Nguyễn Chí Công mới có điều kiện tìm hiểu thêm về các máy tính cá nhân đang phát triển ở phương Tây. Ông thấy VT80 có cấu hình tương đương Altair 8800 - một trong những máy vi tính nổi tiếng xuất hiện giữa thập niên 1970.
Từ chiếc máy được nối bằng dây quấn tại Núi Cung, team trẻ của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển tiếp tục phát triển các thế hệ máy tính mới. Năm 1979, VT81 được làm ra với bàn phím và màn hình. Những năm sau lần lượt có VT82, VT83, VT84, VT85 và VT86.
Quá trình này cũng đánh dấu việc chuyển từ nghiên cứu, chế tạo máy tính trong lab sang đưa máy tính vào hoạt động quản lý, sản xuất thực tế. Đây là nội dung của hành trình tiếp theo, khi các anh em trẻ của Viện tiếp tục sang Pháp học, mang thiết bị và tài liệu về nước, đồng thời phát triển các thế hệ VT8X và phần mềm ứng dụng.
(Còn tiếp nha các bạn)
Nguồn: svvn.tienphong.vn