Ở Việt Nam, cứ nhắc đến "giáo dục khai phóng" là nhiều người đã "tá hỏa" E ngại, dè chừng, thậm chí còn nghĩ nó nguy hiểm lắm. Nhưng thật ra, cách hiểu "sai sai" này đang làm mất đi một truyền thống giáo dục cực kỳ xịn: Dạy con người biết suy nghĩ, biết sống chung với mọi người và biết chịu trách nhiệm với cộng đồng.
Khai phóng thực chất là gì? Không phải "vô pháp vô thiên" đâu nhé!
Nhiều người "anti" giáo dục khai phóng có lẽ chưa hiểu rõ concept này lắm. Họ thấy vài trường hợp ứng xử lệch chuẩn, vài biểu hiện "vô chính phủ", vài quan điểm chính trị cực đoan, rồi đổ hết cho giáo dục khai phóng. Đây là cách suy nghĩ hơi... chủ quan nha mọi người!
Sự thật là: những thứ lệch lạc, cực đoan hay vô trách nhiệm kia KHÔNG sinh ra từ giáo dục khai phóng đúng nghĩa. Chúng thường xuất phát từ sự thiếu hiểu biết, thiếu nền tảng học thuật, thiếu kỹ năng đối thoại và thiếu kỷ luật tư duy.
Theo cuốn "Liberal Learning and the Arts of Connection for the New Academy" (tạm dịch: Học tập khai phóng và nghệ thuật kết nối cho đại học mới) của William Cronon, cốt lõi của "khai phóng" là khai mở trí tuệ và năng lực kết nối. Nó giúp thoát khỏi lối học vẹt, tư duy một chiều và phản ứng theo cảm xúc.
Người được giáo dục khai phóng không phải muốn nói gì thì nói, mà là biết đọc kỹ, nghĩ sâu, viết rõ, lắng nghe, kết nối ý tưởng và sống có trách nhiệm trong cộng đồng. Chứ không phải "tự do phóng khoáng" kiểu gì đâu!
Chính vì thế, yêu cầu "xây dựng môi trường học thuật khai phóng" mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu tại Đại học Quốc gia Hà Nội là một chỉ đạo rất đúng đắn. Một đại học muốn trở thành đại học tinh hoa, đổi mới sáng tạo thì không thể chỉ đào tạo người học vẹt, làm đúng quy trình và ngại đặt câu hỏi. Đại học phải là nơi rèn luyện khả năng tư duy độc lập, tranh luận có căn cứ, tôn trọng sự thật, biết phản biện nhưng không cực đoan.
Plot twist: Giáo dục Việt Nam vốn đã có "gen" khai phóng rồi!
Ai từng đi học đại học và trải qua chương trình đại cương năm nhất, năm hai sẽ thấy tinh thần khai phóng không xa lạ gì với giáo dục Việt Nam đâu. Triết học Mác - Lênin, nếu được dạy đúng cách, giúp sinh viên rèn khả năng nhìn sự vật trong mối quan hệ, vận động, mâu thuẫn và phát triển. Chủ nghĩa xã hội khoa học giúp hiểu lý tưởng công bằng xã hội, vai trò của người lao động và quan hệ giữa phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội.
Cùng với đó, các môn khoa học tự nhiên rèn tư duy logic, suy luận dựa trên bằng chứng; các môn khoa học xã hội giúp hiểu con người trong quan hệ với cộng đồng. Những môn này, nếu thoát khỏi lối dạy học vẹt và thi "cho có", sẽ tạo nền tảng nhận thức toàn diện để biết suy nghĩ độc lập, sống có trách nhiệm.
Tuy nhiên, từ lý thuyết đẹp đến thực tế giảng đường còn khoảng cách xa lắm! Muốn giáo dục làm trọn vai trò, đại học phải dám đổi mới cả cách dạy lẫn cách đánh giá. Giảng dạy không thể tiếp tục "độc thoại" một chiều, mà phải mở không gian đối thoại, phản biện. Lớp học đông nghẹt, thói quen áp đặt giáo điều và cách thi nặng về ghi nhớ vẫn đang kéo sinh viên về lối học đối phó. Khi thước đo năng lực vẫn là bài thi máy móc và thang điểm cứng nhắc thì khó mà nuôi dưỡng tư duy độc lập được.
Khai phóng = "Sức đề kháng trí tuệ" cho quốc gia
Vậy nên, giáo dục khai phóng không hề đối lập với giáo dục chính trị, khoa học tự nhiên hay giáo dục nghề nghiệp. Ngược lại, nó giúp các lĩnh vực này gắn kết với nhau, bổ sung chiều sâu nhân văn và năng lực tư duy, thay vì biến thành những mảnh kiến thức rời rạc "học xong thi xong là quên".
Với giáo dục nghề nghiệp, khai phóng không thay thế kỹ năng chuyên môn mà xây dựng nền tảng kiến thức văn hóa và tư duy. Nhờ đó, người học không chỉ làm việc bằng tay mà còn biết chẩn đoán, tính toán, bảo trì thiết bị, đồng thời có khả năng học suốt đời. Khi được đặt trong cấu trúc giáo dục đúng, các môn đại cương giúp sinh viên trở thành con người xã hội trước khi trở thành kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, luật sư hay nhà quản lý.
Một kỹ sư chỉ biết công thức, một nhà quản lý chỉ biết quy trình, một công dân chỉ biết lặp lại khẩu hiệu - tất cả đều có thể gây hại theo những cách khác nhau. Vì thế, e ngại giáo dục khai phóng là nhầm lẫn giữa phản biện với chống đối, giữa tự chủ trí tuệ với buông thả. Xã hội không bất ổn vì có nhiều người biết nghĩ độc lập và có trách nhiệm; xã hội dễ bất ổn hơn khi thiếu năng lực phán đoán, đối thoại và trách nhiệm công dân.
Giáo dục khai phóng, hiểu đúng, không làm lung lay nền tảng xã hội. Ngược lại, nó làm nền tảng bền vững hơn vì tạo ra những con người có hiểu biết, có nhân cách, có khả năng tự học và có trách nhiệm với cộng đồng. Đó không phải nguy cơ. Đó chính là sức đề kháng trí tuệ của quốc gia trong một thế giới đầy biến động!
Lê Vượng (Ghi)
Nguồn: svvn.tienphong.vn