TraKitty6858
New member
Nói đơn giản thì tinh vân chính là những đám mây khí siêu to khổng lồ lơ lửng giữa các ngôi sao, đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong "cuộc đời" của những vì sao kia đó
Vậy tinh vân là gì?
Tinh vân (nebula) nguyên gốc từ tiếng Latin có nghĩa là "đám mây" á. Nhưng trong thiên văn học thì nó được dùng để chỉ bất kỳ thiên thể nào trông giống đám mây khi nhìn qua kính viễn vọng.
Ngày xưa, khi công nghệ chưa xịn như giờ, thuật ngữ này từng được dùng để chỉ cả các thiên hà như Andromeda - hàng xóm của chúng mình đó, và nó hay được gọi là "Tinh vân Andromeda" luôn.
Thế nhưng với sự phát triển vượt bậc của kính thiên văn hiện đại, giờ chúng ta đã biết các thiên hà hoàn toàn khác biệt và không phải là đám mây, mà chúng được tạo thành từ hàng tỷ ngôi sao cơ! Vì vậy các nhà thiên văn học bây giờ chỉ dùng tên gọi "tinh vân" cho những đám mây "xịn xò" thật sự - gồm khí và bụi - nằm bên trong thiên hà thôi nhé
Tinh vân ở đâu vậy trời?
Tinh vân thường được tìm thấy trong không gian giữa các ngôi sao, hay còn gọi là môi trường giữa các vì sao. Trung bình thì vùng này chỉ chứa khoảng một nguyên tử trên một cm khối thôi, ít lắm luôn!
Tuy nhiên ở một số chỗ, mật độ có thể cao hơn đáng kể — đủ cao để có thể nhìn thấy qua kính thiên văn và cũng là một trong những điểm thu hút sự quan tâm nhất trong giới thiên văn học đấy. Thực ra hầu hết những hình ảnh về các tinh vân mà chúng ta được chiêm ngưỡng ngày nay đều do kính viễn vọng Hubble chụp, chẳng hạn như bức "Pillars of Creation" siêu nổi tiếng ấy
Dựa vào dữ liệu thu thập được từ không gian, chúng ta biết có nhiều loại tinh vân khác nhau, tùy thuộc vào cách chúng hình thành và thành phần của chúng. Đa số các tinh vân chủ yếu được tạo từ khí, có thể tự phát sáng, tạo ra những hình ảnh đầy màu sắc mà chúng ta thường thấy.
Nhưng cũng có những tinh vân khác — chẳng hạn như "tinh vân tối" — chúng có thành phần chủ yếu là bụi bẩn vũ trụ, và thay vì phát sáng thì bụi này lại chặn luôn ánh sáng từ các vật thể xa hơn phía sau nó nữa
Tinh vân và các vì sao có mối quan hệ như thế nào?
Tinh vân đóng vai trò cực quan trọng trong vòng đời của các ngôi sao, từ lúc "chào đời" cho đến lúc "ra đi". Các ngôi sao được sinh ra từ những đám khí dày đặc, bụi và các vật chất khác bên trong tinh vân phát xạ khuếch tán, và những tinh vân kiểu này thường được gọi là "vườn ươm sao" siêu cool luôn
Pillars of Creation do Hubble chụp cũng là một tinh vân thuộc dạng này đó, ngoài ra còn có tinh vân Orion khá nổi tiếng — bạn có thể tự mình nhìn thấy tinh vân này qua kính thiên văn dân dụng nếu biết cách nha!
Lực hấp dẫn là lực chính hoạt động ở đây, nó khiến môi trường liên sao liên tục ngưng tụ thành tinh vân, và lực hấp dẫn khiến các khối bên trong tinh vân sụp đổ để tạo thành các ngôi sao.
Ở cuối vòng đời của một ngôi sao, chúng ta thường bắt gặp một loại tinh vân phát xạ khác. Những ngôi sao như Mặt Trời khi kết thúc cuộc đời thường sẽ biến thành những ngôi sao lùn trắng. Nhưng trước khi biến thành lùn trắng, chúng sẽ giải phóng những đám mây khí khổng lồ và tạo thành cái gọi là "tinh vân hành tinh"
Khác với tinh vân phát xạ khuếch tán, những tinh vân này có hình dáng rõ ràng hơn, thường là hình tròn. Và cũng chính vì điều này mà William Herschel - nhà thiên văn học người Anh gốc Đức - đã tưởng nhầm rằng chúng là những hành tinh khi ông quan sát chúng lần đầu tiên vào những năm 1780 (lầm to rồi nha ông ).
Tuy nhiên không phải ngôi sao nào cũng kết thúc cuộc đời một cách êm đềm như vậy đâu. Khi một ngôi sao có khối lượng lớn gấp nhiều lần so với Mặt Trời, đến cuối đời nó sẽ phát nổ như một siêu tân tinh, và các mảnh vỡ văng ra từ vụ nổ đó sẽ tạo thành một loại tinh vân khác gọi là tàn dư siêu tân tinh. Nổi tiếng nhất trong số này là Tinh vân Con cua (Crab Nebula), được các nhà thiên văn Trung Hoa và Ả Rập ghi nhận năm 1054
Làm sao chụp được ảnh tinh vân đẹp thế?
Để ghi lại những hình ảnh đầy màu sắc của tinh vân, các kính thiên văn - như Kính viễn vọng Không gian Hubble và Kính viễn vọng Không gian James Webb (JWST) - đã sử dụng chính bức xạ hồng ngoại do tinh vân phát ra để ghi lại hình ảnh đó.
Ánh sáng nhìn thấy do các ngôi sao hình thành trong và xung quanh tinh vân phát ra có thể bị chặn bởi các đám mây khí và bụi vũ trụ dày đặc tạo nên tinh vân. Do đó các nhà khoa học phải tìm kiếm các bước sóng ánh sáng khác được phát ra từ tinh vân, chẳng hạn như bức xạ hồng ngoại ấy mà
Sử dụng Máy ảnh hồng ngoại gần (NIRCam) và Dụng cụ hồng ngoại tầm trung (MIRI), JWST đã chụp được một trong những hình ảnh chi tiết nhất của tinh vân. Trong hai hình ảnh trên, JWST đã chụp được các lớp khí và bụi bên trong Tinh vân Vòng phía Nam. Mỗi lớp đã được tạo ra bởi sự trục xuất vật chất vũ trụ khỏi ngôi sao đang chết ở trung tâm (drama lắm luôn ).
Nguồn: soha.vn