Bạn có tin không, một dòng chữ ngắn ngủi trong sách cổ Trung Quốc lại trở thành "cheat code" giúp các nhà khoa học bây giờ đo lại tốc độ quay của Trái Đất và hiểu thêm về Mặt Trời từ gần 3.000 năm trước!
Chuyện là vào khoảng 2.700 năm trước, hồi mà thiên văn học còn gắn liền với chuyện xem điềm báo chính trị (kiểu thấy gì trên trời là đoán vận nước á), có một sự kiện khủng đã được ghi lại tại nước Lỗ thời Xuân Thu. Đó là nhật thực toàn phần vào ngày 17 tháng 7 năm 709 trước Công nguyên, được note lại trong bộ "Xuân Thu" siêu ngắn gọn: "Mặt Trời bị che khuất hoàn toàn". Ai ngờ gần 3.000 năm sau, dòng chữ này lại thành data vàng cho giới nghiên cứu!
Trong nghiên cứu mới vừa đăng trên tạp chí Astrophysical Journal Letters, một team khoa học quốc tế đã combine thiên văn học, địa lý lịch sử và khảo cổ học để "mổ xẻ" sự kiện cổ xưa này. Mục tiêu không chỉ là confirm nhật thực có thật không, mà còn dùng nó làm "mốc chuẩn" để đo sự thay đổi tốc độ quay của Trái Đất từ thời xa xưa.
Plot twist nằm ở chỗ: mấy nghiên cứu trước đây cứ nghĩ nhật thực này không thể nhìn thấy từ Qufu (thủ đô nước Lỗ) nếu tính theo mô hình thiên văn hiện đại. Thế là nhiều người bắt đầu nghi ngờ ghi chép cổ sai. Nhưng hoá ra không phải sử sách sai, mà là... tọa độ địa lý bị nhầm!
Sau khi cày cuốc tài liệu khảo cổ và nghiên cứu địa lý lịch sử, team phát hiện vị trí Qufu xưa bị xác định sai lệch tầm 8km so với nghiên cứu trước. Nghe có vẻ nhỏ nhưng lại là game changer khi tính toán đường đi của bóng Mặt Trăng trong nhật thực. Fix tọa độ xong, các mô hình cho thấy nhật thực năm 709 trước Công nguyên hoàn toàn có thể nhìn thấy từ triều đình nước Lỗ, đúng như sử sách ghi! Chính xác muôn năm luôn!
Việc xác định đúng vị trí giúp các nhà khoa học tính lại tham số delta T (chênh lệch giữa thời gian quay thực tế của Trái Đất và thời gian chuẩn). Kết quả cho thấy delta T lúc đó khoảng 20.264 đến 21.204 giây, tức là Trái Đất hồi xưa quay nhanh hơn bây giờ, trước khi bị Mặt Trăng "kéo phanh" bằng ma sát thủy triều qua hàng ngàn năm.
Nhưng không chỉ có Trái Đất đâu nhé! Nghiên cứu còn mở ra thông tin về Mặt Trời cổ đại. Trong "Hán thư" (viết muộn hơn khoảng 7 thế kỷ), có mô tả Mặt Trời bị che khuất là "hoàn toàn vàng ở trên và dưới". Chi tiết này được cho là mô tả vành nhật hoa (lớp khí quyển ngoài cùng của Mặt Trời) chỉ thấy được khi nhật thực toàn phần.
Mặc dù các nhà khoa học vẫn thận trọng với mô tả xuất hiện muộn này, nhưng nó lại match với các tái dựng gần đây về chu kỳ hoạt động của Mặt Trời. Cụ thể, nhật thực xảy ra ngay sau khi kết thúc giai đoạn Mặt Trời "ngủ đông" (gọi là "Đại cực tiểu Neo-Assyria" hay "Đại cực tiểu Homer") kéo dài từ năm 808 đến 717 trước Công nguyên.
Phân tích đồng vị carbon phóng xạ trong vòng sinh trưởng cây và lõi băng cho thấy Mặt Trời bắt đầu hoạt động mạnh trở lại vào giai đoạn này. Mô tả cổ về vành nhật hoa chứng tỏ Mặt Trời đã quay lại chu kỳ 11 năm quen thuộc và đạt đỉnh hoạt động vào khoảng năm 709 trước Công nguyên – một sự xác nhận độc lập cực xịn cho nghiên cứu hiện đại!
Nghiên cứu này còn khẳng định giá trị đặc biệt của tư liệu thiên văn Trung Quốc cổ đại. Hồi xưa, hiện tượng trên trời được coi là điềm báo chính trị rối loạn, nên các triều đại phải duy trì đội ngũ quan sát viên chuyên nghiệp ghi chép liên tục qua nhiều thế kỷ. Nhờ đó mà Trung Quốc có hồ sơ cổ về nhật thực phong phú và đáng tin cậy nhất thế giới!
Nguồn: genk.vn