AI đang "làm mưa làm gió" trên thị trường lao động, khiến không ít bạn trẻ phải "pivot" sang nghề khác hoặc hạ chuẩn kỳ vọng nghề nghiệp. Vậy ngoài tấm bằng đại học, gen Z cần chuẩn bị gì để không bị "out game" trong cuộc đua việc làm này?
Theo khảo sát từ Harvard Kennedy School (Mỹ), tận 70% sinh viên đại học cảm thấy AI là mối đe dọa nghiêm trọng đối với tương lai nghề nghiệp của họ. Còn theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) dự báo, trong vòng 5 năm tới, thế giới sẽ có thêm khoảng 170 triệu việc làm mới, nhưng đồng thời 92 triệu vị trí sẽ bị AI "chiếm chỗ". Tính ra thì tổng số việc làm toàn cầu sẽ tăng thêm 78 triệu vào năm 2030.
Báo cáo The Future of Jobs 2025 còn chỉ ra top 3 công việc "nở rộ" nhất giai đoạn 2025-2030 đều thuộc team công nghệ: chuyên gia dữ liệu lớn (tăng 110%), kỹ sư công nghệ tài chính (tăng 95%) và chuyên gia AI và máy học (tăng 80%).
Đứng trước "làn sóng" AI mạnh mẽ, các công ty ngày càng khó tính trong khâu tuyển dụng. Áp lực cạnh tranh tăng vọt khiến hành trình săn việc của các bạn mới tốt nghiệp trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Gen Z bây giờ không chỉ cần chuyên môn tốt mà còn phải có tư duy phân tích, kỹ năng tự học và biết "flex" công nghệ để thích nghi với thị trường lao động.
Sau hai năm tốt nghiệp, La Ái Trân (cựu sinh viên ngành Quản trị Kinh doanh, trường ĐH Công Thương TP. HCM) đang "cày" ở vị trí Content Marketing. Với cô, sự bùng nổ của AI vừa là thách thức, vừa là "cheat code" giúp tăng năng suất làm việc. Từ hồi còn đi học, Ái Trân đã chủ động xài AI để xử lý các task như nghiên cứu từ khóa, thu thập thông tin và brainstorm ý tưởng...
Khi phỏng vấn vị trí intern hay fresher, Ái Trân nhận ra nhà tuyển dụng giờ không còn "cầm tay chỉ việc" nữa. Họ kỳ vọng nhân sự mới tuy chưa có kinh nghiệm nhưng phải biết "tự bơi", quan sát và hỏi đúng timing. "Mình từng 'lăn lộn' qua nhiều dự án từ khi còn đi học và được thầy cô hướng dẫn thêm. Điều đó giúp mình định hình cách làm việc chuyên nghiệp, tiếp nhận brief, trao đổi thẳng thắn với đồng đội để tìm giải pháp và tự quản lý tiến độ công việc", Ái Trân chia sẻ.
Trần Thị Gia Hân vừa tốt nghiệp trường ĐH Văn Hiến, hiện đang làm truyền thông và quản lý team livestream cho nhãn hàng thời trang thể thao. Ban đầu, cô cũng lo AI sẽ "cướp" việc. Nhưng sau thời gian va chạm thực tế, Hân nghĩ khác: "Mình nghĩ AI không trực tiếp cướp việc của sinh viên mới ra trường đâu. Sự thật là những ứng viên biết dùng AI sẽ compete với những người không biết sử dụng công nghệ đó thôi", Hân nói.
Gia Hân còn bày tỏ: "Thay vì ngồi chờ nhà trường hay công ty đào tạo, mình hoàn toàn có thể chủ động học hỏi và 'upgrade' bản thân thông qua các trợ lý AI, học cách viết prompt sao cho AI trả về kết quả chuẩn, rồi tổng hợp và đánh giá thông tin".
Còn Nguyễn Văn Quí (tốt nghiệp ngành Lịch sử thuộc trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP. HCM) sau khi ra trường mong tìm việc biên tập, giáo dục nghiên cứu hoặc chuyên viên tại các cơ quan văn hóa để làm quen môi trường doanh nghiệp.
Tuy nhiên, nhiều vị trí liên quan chuyên ngành đều yêu cầu ứng viên phải thành thạo hoặc có kinh nghiệm. Cuối cùng, Văn Quí phải chuyển sang làm thủ kho sách, nhận lương theo giờ. "Sự tác động của AI khiến quá trình tìm việc của mình khó khăn hơn. Đến giờ mình vẫn làm trái ngành, nhưng cũng OK với thu nhập hiện tại và đang cố tìm cơ hội mới", Quí cho biết.
Hiện Quí đang học lên thạc sĩ với mong muốn nâng cao kiến thức và tìm cơ hội việc làm phù hợp hơn. "Mình nghĩ thị trường lao động Việt Nam đang chuyển đổi mạnh dưới tác động của công nghệ và biến động kinh tế. Gen Z cần dạn dĩ hơn khi tìm việc, thử sức các công việc tay chân chưa cần kiến thức cao. Năng lực thích ứng, tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng học liên tục - đó là những thứ máy móc khó thay thế con người trong thời đại số", Quí kỳ vọng.
Lâm Thục Khanh (tốt nghiệp Marketing tại trường ĐH Văn Lang) cũng đang làm trái ngành. Thục Khanh gặp khó vì yêu cầu của nhà tuyển dụng ngày càng cao. Dù vị trí dành cho fresher nhưng họ lại đòi hỏi kinh nghiệm và biết nhiều công cụ.
Thục Khanh chia sẻ: "Mình thấy thị trường lao động càng cạnh tranh vì có những ứng viên cùng độ tuổi, cùng chuyên ngành. Họ còn biết xài AI để tăng hiệu suất làm việc - đây cũng là lợi thế khi xin việc. Về mặt thuận lợi, sinh viên mới ra trường tiếp cận công nghệ nhanh. Ai thích nghi nhanh và tận dụng AI hiệu quả sẽ dẫn đầu trong kỷ nguyên số".
Ngoài kiến thức chuyên ngành, Thục Khanh còn chú trọng trau dồi kỹ năng mềm như thuyết trình, làm việc nhóm, quản lý dự án... Theo cô, AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhanh nhưng không bao giờ thay thế hoàn toàn được "tính người" trong những kỹ năng này. "Mục tiêu của mình là biến AI thành 'sidekick' chứ không phải xem nó như đối thủ", Khanh tâm sự.
Chị Trần Thị Hải Lý (ThS Kinh doanh Quốc tế, trường Friedrich Alexander University of Erlangen Nuremberg, Đức), giám đốc nhân sự với nhiều năm kinh nghiệm, cho rằng xu hướng rõ ràng hiện nay là doanh nghiệp bắt đầu nhìn AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là phương án thay thế con người ở một số vị trí - cụ thể là những công việc chưa cần chuyên môn sâu và có tính lặp lại. Đáng chú ý, đây thường là những vị trí entry-level dành cho sinh viên mới ra trường, nên nhóm này chịu tác động khá lớn.
"Tuy nhiên, những lĩnh vực như pháp lý, hành chính, nhân sự, đặc biệt là tuyển dụng... vẫn cần con người vì liên quan đến trách nhiệm, phán đoán, giao tiếp và bối cảnh thực tế. Ngược lại, các vị trí liên quan đến AI và công nghệ đang có nhu cầu cao nhưng cũng có tốc độ thay đổi và đào thải rất nhanh. Tôi cho rằng doanh nghiệp đang chuyển từ câu hỏi 'AI sẽ hỗ trợ nhân viên như thế nào?' sang 'AI có thể thay thế vị trí này không?'.
Người lao động, đặc biệt là sinh viên, cần nhìn xa hơn việc chọn ngành 'hot', mà phải đánh giá công việc mình chọn sẽ bị AI tác động thế nào trong 1-2 năm tới. Quan trọng là phải đi làm và va chạm thực tế càng sớm càng tốt. Trong bối cảnh AI đang thu hẹp một số vị trí entry-level, sinh viên đừng chờ đến năm 4 hoặc lúc tốt nghiệp mới bắt đầu tích lũy kinh nghiệm."
Hai bước để gen Z vừa "hack" AI, vừa tăng năng lực cá nhân
Xu hướng AI đặt sinh viên hiện đại vào vị thế hoàn toàn khác thế hệ trước - một vị thế có cả cơ hội vượt trội lẫn thách thức ẩn sau. AI giúp các bạn tối ưu quy trình, tăng tốc hiệu suất làm việc và tạo lợi thế cạnh tranh lớn trên thị trường lao động. Tuy nhiên, mặt trái của sự nhanh chóng này là nó dễ "tước đi" cơ hội tư duy sâu - nền tảng cốt lõi cho sự nghiệp bền vững. Để vừa bứt phá nhanh vừa tiến xa, chuyên gia Hải Lý cho rằng sinh viên cần trang bị song song hai thứ:
Những kỹ năng cần thiết trong kỷ nguyên AI
Chuyên gia Hải Lý nhấn mạnh: "Tôi nghĩ không có gì quan trọng hơn năng lực tự kỷ luật và khả năng quản lý tài chính cá nhân. Thời buổi này có 'hằng hà sa số' các kỹ năng. Kỹ năng nào cũng tốt nhưng biết cách chọn và tối ưu chúng trong khuôn khổ kỷ luật mới là điều đáng quý.
Chúng ta đang sống trong hệ sinh thái 'fast dopamine', niềm vui ăn liền và chóng vánh. Nhưng kết quả siêu việt cần thời gian, nên những 'hạt ngọc' tinh hoa nhất chỉ có thể kết tinh từ những ai 'lội ngược dòng', bền bỉ, kỷ luật và bỏ ra nỗ lực đầu óc thật sự, chứ không phụ thuộc vào công nghệ.
Cuối cùng, tôi hy vọng sinh viên sẽ trang bị cho mình khả năng quản lý tài chính cá nhân để ít nhất ổn định cuộc sống trong vòng 7-10 năm sau khi ra trường. Một khoản an cư, tiết kiệm hay phí sinh hoạt - bạn nên quản lý chúng thật tốt và tìm cách tăng chúng trong tri thức và sự tử tế", chị Hải Lý bộc bạch.
Nguồn: svvn.tienphong.vn