Giữa làn sóng chuyển từ sách giấy sang nền tảng số, văn hóa đọc của giới trẻ Việt Nam đang có nhiều thay đổi đáng chú ý lắm luôn. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Quốc Minh, gen Z mình không hề bỏ rơi sách nhé, nhưng cách tiếp cận tri thức giờ đã khác xưa: nhanh hơn, tiện hơn, mà cũng dễ... nông hơn Chuyện đọc sách ngày nay không chỉ là thói quen cá nhân nữa, mà còn liên quan đến chất lượng con người và sức mạnh phát triển của cả quốc gia nữa đó!
Khi nhắc đến văn hóa đọc ở Việt Nam, các số liệu cho thấy việc đọc của mình phần lớn gắn với học tập, thi cử, mang tính bắt buộc hơn là xuất phát từ nhu cầu tự thân. Cụ thể, mỗi người Việt Nam chỉ đọc trung bình 4 cuốn sách/năm, trong đó 2,8 cuốn là sách giáo khoa và chỉ 1,2 cuốn là các loại sách khác. Thực trạng là: đọc để hoàn thành nhiệm vụ ở trường thì nhiều, nhưng đọc như một thói quen văn hóa, một cách phát triển bản thân và nuôi dưỡng chiều sâu tinh thần thì chưa thực sự phổ biến.
Tuy nhiên, có tín hiệu mới đấy! Thống kê vào năm 2025 cho thấy giới trẻ Việt Nam đang dẫn đầu số giờ đọc sách trung bình một tuần là 13 giờ 15 phút, cao hơn cả các quốc gia có truyền thống đọc mạnh như Ấn Độ, Thái Lan hay Trung Quốc. Điều cần nhìn nhận lúc này không phải là gen Z quay lưng với sách, mà là đang thay đổi cách đọc, chuyển từ không gian vật lý sang môi trường số thôi
Đọc nhiều hơn, nhưng chưa chắc sâu hơn
Dựa trên thực tế đó, TS Nguyễn Thị Quốc Minh đánh giá văn hóa đọc của giới trẻ hiện nay có ba đặc điểm chính:
Thứ nhất, việc đọc đang gia tăng về hình thức, nhưng chưa chắc tăng về chiều sâu. Nhiều bạn trẻ vẫn đọc mỗi ngày, nhưng chủ yếu là các nội dung ngắn, phân mảnh như bài đăng mạng xã hội, trích đoạn, bài viết ngắn hoặc thông tin tóm lược. Điều đó giúp tiếp cận thông tin nhanh, nhưng lại dễ khiến người đọc quen với việc đọc lướt, đọc nhanh, thiếu sự nghiền ngẫm cần thiết.
Thứ hai, sự chuyển dịch sang nền tảng số là xu thế tất yếu rồi. Điện thoại thông minh đang trở thành công cụ đọc phổ biến nhất của gen Z. Chỉ với một thiết bị nhỏ gọn, có thể tiếp cận hàng nghìn đầu sách, tìm kiếm thông tin tức thì và cập nhật tri thức mới với chi phí thấp hơn nhiều so với sách in. Đây là thay đổi tích cực vì nó góp phần giảm rào cản tiếp cận tri thức.
Thứ ba, sách đang phải cạnh tranh với các hình thức giải trí số khác. Nếu trước đây sách là một trong những kênh tiếp cận tri thức quan trọng nhất, thì ngày nay sự xuất hiện của video ngắn, mạng xã hội, trò chơi điện tử và hàng loạt nội dung giải trí khác khiến việc duy trì khả năng tập trung khi đọc trở thành thách thức lớn đối với nhiều người trẻ. Vấn đề đáng lo hiện nay không hẳn là gen Z đọc ít đi, mà là nguy cơ đọc nông, đọc phân mảnh và thiếu chiều sâu đó các bạn ơi
Sách điện tử không thay thế hoàn toàn sách giấy
Trước câu hỏi liệu sách điện tử có thể thay thế sách giấy trong tương lai, TS Nguyễn Thị Quốc Minh cho rằng câu trả lời là không hoàn toàn. Hai hình thức này sẽ cùng tồn tại và bổ sung cho nhau, thay vì triệt tiêu lẫn nhau.
Sách điện tử có nhiều ưu thế rõ rệt: tiện lợi, dễ mang theo, giá thành thấp hơn, khả năng tìm kiếm và ghi chú nhanh, đồng thời giúp người đọc tiếp cận tri thức mới gần như ngay lập tức. Trong nhịp sống hiện đại, đây là lựa chọn phù hợp với nhiều người trẻ.
Tuy nhiên, sách giấy vẫn giữ những giá trị bền vững khó thay thế. Đó là trải nghiệm đọc sâu, ít bị xao nhãng hơn so với môi trường số; là giá trị cảm xúc, thẩm mỹ và lưu giữ. Với các hoạt động đọc nghiên cứu, đọc nghiền ngẫm hay tiếp nhận những nội dung cần suy tư dài hơi, sách giấy vẫn có vị trí riêng. Điều cốt lõi không nằm ở việc chọn sách điện tử hay sách giấy, mà ở chỗ người đọc có duy trì được năng lực đọc sâu hay không. Bởi nếu đọc trên môi trường số chỉ dừng ở việc lướt nhanh, đọc ngắn, thì dù số lượng nhiều đến đâu cũng khó tạo nên nền tảng tri thức bền vững.
Văn hóa đọc và nội lực của một quốc gia
TS Nguyễn Thị Quốc Minh cho biết, thực tế, đa số các cường quốc trên thế giới như Mỹ, Anh, Pháp, Thụy Sĩ… không dẫn đầu các bảng xếp hạng về số lượng sách đọc mỗi năm. Điều đó cho thấy cần phân biệt rõ giữa "lượng đọc" và "chất lượng đọc".
Đọc sách không phải là yếu tố duy nhất quyết định sự phát triển của một đất nước. Sự phát triển quốc gia phụ thuộc vào tổng hòa của nhiều yếu tố như thể chế, giáo dục, khoa học - công nghệ, năng suất lao động và khả năng đổi mới. Tuy vậy, văn hóa đọc vẫn có vai trò nền tảng, lâu dài trong tiến trình phát triển con người. Đọc sách không trực tiếp làm cho một quốc gia giàu mạnh ngay lập tức, nhưng nó góp phần tạo nên nội lực con người - chủ thể quyết định phát triển đất nước.
"Ở nhiều nước phát triển, người dân tiếp cận tri thức qua hệ sinh thái rất đa dạng: sách, tạp chí học thuật, podcast, khóa học trực tuyến, cơ sở dữ liệu số... Vì thế, điều quan trọng không chỉ là họ đọc bao nhiêu cuốn sách, mà là họ tiếp cận và sử dụng tri thức hiệu quả đến đâu. Văn hóa đọc cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn: là khả năng đọc có chọn lọc, có mục đích; đọc để hiểu, cải thiện khả năng phản biện và chuyển hóa thành năng lực thực tiễn", TS Nguyễn Thị Quốc Minh chia sẻ.
Cơ hội và thách thức của sự chuyển dạng
Theo TS Nguyễn Thị Quốc Minh, văn hóa đọc của giới trẻ Việt Nam hiện nay không biến mất mà đang chuyển dạng. Để xây dựng nền tảng này, gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp tạo ra môi trường đọc thuận lợi. Cha mẹ cần làm gương; nhà trường cần đổi mới phương pháp dạy học gắn với việc đọc; các tổ chức cần đầu tư vào hệ thống thư viện và chương trình khuyến đọc.
Bên cạnh đó, bản thân mỗi cá nhân cần nhận thức rõ vai trò của việc đọc đối với sự phát triển của mình. Đọc sách không phải là hoạt động ép buộc mà cần trở thành nhu cầu tự thân. Việc lựa chọn sách phù hợp, xây dựng thói quen mỗi ngày và biết cách đọc hiệu quả như đọc có mục đích, ghi chép, tóm tắt... sẽ giúp nâng cao giá trị của việc đọc.
Tóm lại, trong bối cảnh toàn cầu hóa, tri thức ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh. Việc xây dựng văn hóa đọc cần được xem là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Khi mỗi cá nhân biết trân trọng và duy trì thói quen đọc sách, chúng ta không chỉ làm giàu cho chính mình mà còn góp phần tạo nên một xã hội học tập, một đất nước phát triển bền vững và văn minh
Nguồn: svvn.tienphong.vn