Chuyện di dời các trường đại học ra khỏi nội đô Hà Nội và TP.HCM nghe quen quen rồi đúng không? Từ hồi nào tây đã được nhắc đến trong các đồ án quy hoạch, nhưng mà việc này cứ "đắp chiếu" mãi thôi PGS. TS Lưu Đức Hải - Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng cho rằng, chúng ta đang đứng trước cả thách thức lẫn cơ hội, và cần một tư duy đột phá hơn là chỉ dịch chuyển máy móc kiểu "cơ học".
Nghe thì đúng đấy chứ - đưa trường đại học ra ngoại ô để giảm tải dân số và giao thông cho nội đô là hợp lý. Nhưng vấn đề lớn nhất là: thiếu hạ tầng kết nối nghiêm trọng luôn!
Các "Đô thị đại học" (University Town) chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi có hệ thống giao thông công cộng xịn như đường sắt đô thị (MRT, LRT). Mà hiện tại tiến độ đường sắt của mình vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu di chuyển của hàng chục nghìn sinh viên và giảng viên. Nếu cứ ép di dời, chúng ta sẽ vô tình tạo ra những "ốc đảo" hoàn toàn tách biệt với nhịp sống đô thị - tưởng tượng đi, buồn lắm á ️
Hơn nữa, trường đại học không chỉ là mấy dãy giảng đường đâu nhé! Đó là cả một hệ sinh thái sống động gồm nhà ở, dịch vụ, giải trí và thị trường việc làm. Sự thiếu hụt hệ sinh thái này ở các vùng quy hoạch mới khiến sinh viên và giảng viên vẫn muốn bám trụ lại nội đô để hưởng tiện ích. Nếu không giải quyết được bài toán "kết nối hạ tầng" và "an sinh", thì cuộc di dời này sẽ còn kéo dài dài lắm đó.
Xây "Đô thị đại học" xịn xò: Không thể chỉ có giảng đường! ️
Để tránh kiểu "vườn không nhà trống" ở vùng ven, chúng ta cần đổi mindset: Không xây các khu trường học đơn lẻ, mà phải quy hoạch một "Thành phố trong thành phố" thật sự. Theo PGS Lưu Đức Hải, một hệ sinh thái hoàn chỉnh cần dựa trên 4 trụ cột:
Thứ nhất, kết nối hạ tầng theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development): phải có ít nhất một tuyến giao thông công cộng sức chở lớn kết nối trực tiếp vào khu đại học. Kèm theo là hệ thống giao thông nội khu thân thiện với xe đạp, xe điện, phố đi bộ - xóa bỏ khoảng cách bằng tốc độ di chuyển nhanh.
Thứ hai, quy hoạch nén và đa chức năng: mô hình hiện đại ưu tiên sự đan xen để tạo sự sống động 24/7. Cần có nhà ở đa dạng, siêu thị, bệnh viện, trường phổ thông chất lượng cao để giảng viên "định cư lâu dài" thay vì "dịch cư con thoi". Đặc biệt không thể thiếu "Kinh tế đêm" với các không gian văn hóa, quán cà phê, hiệu sách để đô thị không "chết" sau giờ hành chính nhé
Thứ ba, trục tương tác "Nhà trường - Doanh nghiệp - Thị trường": đây là trái tim của đô thị đại học luôn! Quy hoạch sẵn quỹ đất cho công viên khoa học, vườn ươm công nghệ sẽ tạo việc làm tại chỗ, giữ chân sinh viên ra trường thay vì để họ quay lại nội đô tìm việc.
Thứ tư, thiết kế không gian mở và có bản sắc: kiến trúc đại học nên mang tính biểu tượng, thoát khỏi cái cứng nhắc. Quảng trường, công viên, mặt nước phải là nơi kết nối cộng đồng, tạo "hồn" cho thành phố trẻ trí tuệ
Khi đại học rời đi, đừng chia lô bán nền!
Câu hỏi lớn là: Chúng ta sẽ làm gì với những khu đất "vàng" nội đô khi các trường rời đi?
Bài toán này đòi hỏi cân não giữa lợi ích kinh tế ngắn hạn và phát triển bền vững. PGS Lưu Đức Hải kiên định: Phải trả lại không gian cho đô thị thay vì tiếp tục nén dân số. Ưu tiên số 1 là "Hạ tầng xanh". Lõi nội đô đang ngột ngạt vì thiếu cây xanh và mặt nước rồi. Thay vì phân lô bán nền, những mảnh đất này phải thành công viên, quảng trường mở. Dưới lòng đất có thể xây bể điều tiết ngầm để giải quyết ngập úng nữa.
Tiếp đó là bù đắp hạ tầng xã hội. Quá tải hiện nay do hạ tầng chậm hơn tốc độ tăng dân số. Quỹ đất di dời là "cơ hội vàng" để xây thêm trường công lập, trung tâm y tế và bãi đỗ xe thông minh ngầm, giải phóng vỉa hè cho người đi bộ.
Đặc biệt, tuyệt đối không được phá hủy di sản! Nhiều trường đại học trong nội đô, nhất là các công trình kiến trúc thời Pháp, có giá trị lịch sử vô giá. Đồ án quy hoạch Hà Nội đầu tiên được lập năm 1923, cách đây hơn một thế kỷ rồi đấy. Tầm nhìn cho 100 năm tiếp theo phải bắt đầu bằng việc bảo tồn di sản của 100 năm trước. Cần biến giảng đường cũ thành bảo tàng, không gian sáng tạo, chứ đừng đập bỏ để xây cao ốc thương mại
Mọi phương án tái thiết đều phải qua bài test Đánh giá tác động giao thông (TIA) siêu gắt gao. Nếu dự án mới tạo ra lượng giao thông lớn hơn cả khi trường đại học còn hoạt động, thì phương án đó fail ngay về mặt quy hoạch. Tuyệt đối không tạo thêm áp lực cho nội đô!
Dĩ nhiên, thách thức lớn nhất là nguồn lực tài chính để thu hồi và đền bù. Nhưng nếu Nhà nước có cơ chế đặc thù, dám dùng ngân sách hoặc đấu giá quyền sử dụng đất ở khu vực khác để "đổi lấy" không gian công cộng tại các khu đất vàng này, chúng ta mới giữ lại được một lõi đô thị đáng sống cho thế hệ tương lai.
Lê Vượng (Ghi)
Nguồn: svvn.tienphong.vn