Chủ trương "giảng viên 5 năm phải có 1 năm đi thực tế" của ĐHQG TP.HCM đang gây sốt cộng đồng mạng thời gian qua. Trò chuyện với phóng viên chuyên trang Sinh Viên Việt Nam - Báo Tiền Phong, TS. Hoàng Ngoc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) thẳng thắn chỉ ra nguy cơ chính sách này có thể trở thành "làm cho có" nếu không đánh giá đúng nhu cầu thực tế của doanh nghiệp
Thưa anh, anh đánh giá sao về tính khả thi của chủ trương này?
TS. Hoàng Ngoc Vinh: Thật sự mình hơi lo về chuyện này đó, mặc dù ý tưởng ban đầu cũng hay lắm - muốn kéo các giảng viên Tiến sĩ ra khỏi "tháp ngà" học thuật để lăn xả vào đời thực tại doanh nghiệp.
Nhưng mà các bạn ơi, nhìn thẳng vào thực tế kinh tế Việt Nam nha: doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) chiếm hơn 90%, trong đó phần lớn là quy mô vi mô luôn. Mối quan tâm sống còn của họ là bán hàng, dòng tiền và vận hành chứ đâu có "bài toán R&D" (Nghiên cứu & Phát triển) rõ ràng để tận dụng những giảng viên có học vị cao đâu
Ý muốn chủ quan của nhà quản lý hơi áp đặt khi thiếu sự đánh giá nhu cầu chất xám (R&D talent needs assessment). Nếu đưa Tiến sĩ về doanh nghiệp mà chỗ đó chẳng cần thật thì thiết kế chính sách sẽ thiếu cơ sở khoa học, giảng viên dễ thành "người thừa" khi doanh nghiệp nhận về. Lúc đó chủ trương này sẽ thành "khẩu hiệu" nhiều hơn là có ý nghĩa thực tế.
Thừa nhận luôn là hiện nay không ít đề tài nghiên cứu xong rồi "bỏ ngăn tủ" gây lãng phí và các nhóm nghiên cứu giỏi chuyên môn thường "khó gặp" bài toán thị trường khiến kết quả ít được ứng dụng
Muốn khả thi thì cần có cơ chế hợp tác sâu rộng giữa trường và doanh nghiệp để hai bên hiểu nhau, biết rõ điểm mạnh, điểm yếu của nhau. Khi đó việc đưa Tiến sĩ về làm việc cùng doanh nghiệp mới thực sự hiệu quả chứ.
Kinh nghiệm quốc tế thường giải quyết bài toán "gắn kết thực tiễn" này thế nào? Có nước nào dùng mệnh lệnh hành chính như mình đang dự kiến không ạ?
TS. Hoàng Ngoc Vinh: Kinh nghiệm quốc tế trong việc xử lý bài toán này thường không đi theo kiểu mệnh lệnh "ai cũng phải đi" đâu nhé, mà họ dùng các giải pháp gắn liền với mục tiêu và sản phẩm đầu ra cụ thể.
Ví dụ, các đại học thường cho phép giảng viên xin kỳ nghỉ học thuật (Sabbatical leave) để làm nghiên cứu, đổi mới hoặc cập nhật chuyên môn. Tuy nhiên đây thường không phải chế độ mặc định hay quyền đương nhiên, và càng không phải nghĩa vụ bắt buộc theo kiểu hành chính.
Nhiều đại học cũng có chế độ cử biệt phái giảng viên sang doanh nghiệp hoặc viện nghiên cứu để thực hiện dự án chung có đồng tài trợ và chia sẻ nguồn lực. Hoặc họ có thể chia sẻ phòng thí nghiệm liên kết, thực hiện hợp đồng nghiên cứu theo "đơn đặt hàng", đồng hướng dẫn, thực tập theo dự án... Tất cả đều bắt đầu từ việc đồng kiến tạo một bài toán chung và thống nhất nguồn lực để hai bên cùng tham gia.
Với Việt Nam thì thay vì coi đây là "rèn luyện bắt buộc", nên đặt điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải có nhu cầu thật và phải thực hiện đánh giá nhu cầu kỹ năng/đổi mới sáng tạo (skills/innovation needs assessment) trước. Chỉ cử người đi khi có hợp đồng, có tiêu chí đánh giá đầu ra, có dữ liệu/hiện trường và kết quả đo lường được. Không thì chính sách này rất dễ biến tướng thành việc "đi cho đủ năm" thôi
Kinh nghiệm tại một số trường như Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM cho thấy việc giáo sư hay tiến sĩ xuống doanh nghiệp thường để tư vấn các vấn đề kỹ thuật, công nghệ sản xuất, phát triển sản phẩm mới, môi trường, an toàn... xuất phát từ chính nhu cầu bức thiết của doanh nghiệp.
Để chủ trương này không biến tướng thành "bệnh hình thức" hay đối phó, theo anh cần những điều kiện gì để đảm bảo tính thực chất và mang lại giá trị gia tăng thật sự?
TS. Hoàng Ngoc Vinh: Muốn việc "đi một năm" không biến thành bệnh hình thức thì mấu chốt là phải thiết kế sao cho đi để làm việc thật, có sản phẩm thật, chứ không phải "đi để cho có" nhé!
Thứ nhất, không thể áp một mẫu số chung cho mọi ngành: nhóm nghiên cứu cơ bản sẽ phù hợp hơn với việc tu nghiệp ở các phòng Lab/viện/nhóm nghiên cứu mạnh; nhóm ứng dụng thì nên biệt phái sang doanh nghiệp. Thời lượng cũng cần linh hoạt theo mục tiêu công việc, không nhất thiết phải "cứng" đúng 1 năm.
Thứ hai, đi kèm với việc cử đi phải có "đơn đặt hàng" đủ rõ ràng. Quan trọng hơn nữa là cách đánh giá: phải đo bằng kết quả đầu ra. Đây là cách quản trị hiện đại và hiệu quả nhất đó
Thứ ba, về phía nhà trường phải có cơ chế bù tải giảng dạy và bảo vệ mạch nghiên cứu để người "ra doanh nghiệp" không bị ảnh hưởng quyền lợi vì thiếu giờ dạy, thiếu lớp hay thiếu công trình công bố.
Cuối cùng, đối tác tiếp nhận cũng phải "đủ chất" và có nhu cầu thực. Mục tiêu hợp tác lớn như hướng tới tối thiểu 100 doanh nghiệp/năm là tín hiệu tích cực, nhưng phải đi kèm bộ tiêu chí chọn doanh nghiệp có đủ năng lực tiếp nhận nhà khoa học. Không thì mình sẽ rơi vào cảnh "đủ số lượng" mà không "đủ việc làm"
Theo anh thì cơ chế tài chính và pháp lý cần được thiết kế thế nào trong 1 năm này để đảm bảo sự sòng phẳng và quyền lợi cho nhà khoa học?
TS. Hoàng Ngoc Vinh: Nút thắt của chính sách "một năm ở doanh nghiệp/tu nghiệp" nằm ở hai câu hỏi lớn: Ai trả tiền? Và ai sở hữu kết quả?
Muốn làm thật thì nên thiết kế theo nguyên tắc đồng đầu tư - đồng lợi ích.
Trước hết cần có hợp đồng ba bên (Trường - Nhà khoa học - Doanh nghiệp) để chốt rõ vai trò, thời gian, KPI/đầu ra, quyền truy cập dữ liệu/hiện trường, tính bảo mật, xung đột lợi ích và quyền công bố quốc tế.
Về thu nhập phải đảm bảo không bị đứt gãy: Nhà trường giữ lương cơ bản, phần làm việc tại doanh nghiệp sẽ được trả thêm theo nhiệm vụ. Cần tránh tư duy biến Tiến sĩ thành "lao động giá rẻ" hoặc bắt doanh nghiệp phải gánh toàn bộ chi phí khi họ chưa thấy rõ lợi ích
Điểm nhạy cảm nhất là sở hữu trí tuệ. Phải có thỏa thuận trước về đồng sở hữu theo tỷ lệ đóng góp, cơ chế chuyển giao/khai thác và chia sẻ lợi nhuận, đồng thời cho phép giảng viên sử dụng kết quả đó phục vụ giảng dạy và nghiên cứu sau này.
Để có "tiền thật, việc thật" thì nhà trường nên có quỹ đối ứng, doanh nghiệp góp tiền và cơ sở vật chất, còn nhà trường góp thời gian và hạ tầng tri thức. Cuối cùng cần có gói bảo hiểm và các thủ tục pháp lý gọn nhẹ để hai bên yên tâm ký kết và triển khai.
Mình cho rằng còn quá sớm để hiện thực hóa chủ trương này. Nó có nguy cơ trở nên "viển vông" nếu quán tính tư duy vẫn nặng về bên "Cung" (áp đặt từ phía nhà trường) mà bỏ qua nhu cầu thực tế của bên "Cầu" (doanh nghiệp), cũng như chưa giải quyết thấu đáo các yếu tố kỹ thuật và pháp lý liên quan
Trân trọng cảm ơn anh!
Nguồn: svvn.tienphong.vn