Oke chốt luôn này, từ hố đất trần ra mái điện chính là cả một hành trình đỉnh của chóp đó các bạn! Sau 15 năm cày cuốc đào bới, các nhà khảo cổ đã xác định được điện Kính Thiên rộng 9 gian, sâu 5 gian. Tuy đã phân loại được 50 thành phần từ móng đến mái rồi, nhưng vẫn còn vô vàn bí ẩn chưa được "spoil" hết nè!
Một không gian, ba thành phần thần thánh
Năm 2026, đợt khai quật tại nền điện Kính Thiên đã làm rõ thêm quy mô của tòa chính điện từng ngự trị ở trung tâm cấm thành Thăng Long xưa kia. Từ những hàng móng cột lộ diện, team khảo cổ xác định được công trình gồm 9 gian theo chiều đông-tây (10 hàng cột) và 5 gian theo chiều bắc-nam (6 hàng cột).
Trên diện tích "khủng" 910 m² được đào, các chuyên gia phát hiện thêm dấu tích móng cột, sân điện và nhiều lớp kiến trúc thuộc các thời kỳ khác nhau. Hệ thống móng có 2 loại: móng đơn (chủ yếu bên trong) và móng kép (tập trung ở rìa ngoài). Một số móng kép dài hơn 6m luôn á!
Theo nhóm tác giả Tống Trung Tín, Bùi Văn Sơn và Đỗ Đức Tuệ (tạp chí Khảo cổ học số 6/2025), không gian chính điện Kính Thiên thời Lê gồm 3 phần: chính điện Kính Thiên, sân Đan Trì (hay sân Đại Triều) và Đoan Môn. Đây chính là nơi diễn ra các nghi lễ quốc gia "trọng đại" nhất của triều đình ngày xưa.
Tuy nhiên, di tích hiện còn ít lắm luôn, chỉ còn lại 2 bộ thành bậc đá chạm rồng thời Lê sơ và Lê Trung Hưng, nền điện Long Thiên thời Nguyễn (dùng lại nền điện Kính Thiên thời Lê), cùng với Đoan Môn.
Từ những hàng móng cột đến bộ khung gỗ
Theo nghiên cứu trên tạp chí Khảo cổ học số 6/2025, những phát hiện năm 2023 đã giúp xác định mặt bằng cơ bản của chính điện thời Lê Trung Hưng gồm 9 gian theo chiều đông-tây. Lúc đó nhóm nghiên cứu vẫn muốn mở rộng khai quật để "unlock" đầy đủ mặt bằng.
Kết quả năm 2026 đã bổ sung thêm data quan trọng về giới hạn công trình theo chiều bắc-nam, cấu trúc móng và bước cột.
Đến năm 2025, tổng diện tích khai quật tại khu vực chính điện đạt 11.790 m². Ngoài nền móng, các nhà khảo cổ còn tìm thấy dấu tích sân điện, Ngự đạo (lối đi dành riêng cho vua) cùng nhiều loại vật liệu xây dựng.
Một trong những kết quả "bùng nổ" nhất của đợt khai quật 2026 là việc tiếp tục làm rõ dấu tích chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung Hưng. Theo đó, chính điện gồm 7 gian, 2 chái, sâu 5 gian, hiên rộng 2,76m, diện tích 1.585 m².
Khu vực điện Kính Thiên có tầng văn hóa liên tục kéo dài hơn 1.300 năm đấy các bạn ơi! Trong đó, nền móng chính điện đã được phát lộ hoàn toàn, cho thấy điện cao khoảng 3m, dài 56,3m, rộng 49,6m, diện tích 2.792 m², gồm sân điện và chính điện.
Từ năm 2017 đến 2021, các cuộc khai quật tại Hoàng thành Thăng Long phát hiện 70 cấu kiện gỗ, gồm: cột, kèo, xà, ván sàn và các bộ phận liên kết. Nhiều hiện vật còn lớp sơn son, một số được chạm khắc hoa văn, thếp vàng nữa chứ!
Theo nghiên cứu, những hiện vật này cung cấp tư liệu về bộ khung gỗ cung đình thời Lê sơ. Tuy nhiên, nghiên cứu không xác định được hết số cấu kiện này có thuộc bộ khung nguyên gốc của điện Kính Thiên hay không.
Năm 2021, team khảo cổ còn tìm thấy những mảnh mô hình kiến trúc đất nung tráng men xanh tại khu vực đông bắc di tích chính điện. Phần còn lại của mô hình thể hiện một tầng mái với nhiều chi tiết kiến trúc, giúp nghiên cứu thêm về hình thái cung điện thời Lê sơ.
Phần mái được xác định bằng cách nào?
Theo các nhà nghiên cứu, phương án phục dựng điện Kính Thiên được chọn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Đầu tiên là di tích, di vật khảo cổ vì đó là "evidence" xác thực nhất. Sau đó mới đến bộ phận tương đồng cùng thời kỳ ở nơi khác; cùng loại nhưng khác niên đại; cùng thời kỳ nhưng thuộc loại hình kiến trúc khác; xa hơn về niên đại; cuối cùng là tương đồng trong khu vực.
Team nghiên cứu chọn điện thời Lê để phục dựng vì khai quật thấy di vật thời Lê nhiều nhất, có nhiều tư liệu lịch sử về kiến trúc thời Lê và còn nhiều công trình thời Lê Trung Hưng để so sánh.
Trong công trình Chiến lược nghiên cứu phục dựng chính điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên công bố năm 2025, nhóm tác giả do PGS.TS Tống Trung Tín đứng đầu nêu những khó khăn khi nghiên cứu chiều cao cột, cấu tạo khung gỗ và hình thức mái.
Riêng về mái điện, nhóm tác giả viết: "Hình thức mái đơn hay chồng diêm chưa đủ căn cứ để xác định cần được nghiên cứu tiếp".
Mái chồng diêm là mái có các tầng xếp chồng lên nhau, khác với mái đơn chỉ có một tầng mái chính. Nhóm nghiên cứu đề xuất khảo sát, so sánh các công trình cùng thời để tìm căn cứ xác định hình thức mái, độ dốc và tỷ lệ giữa mái với thân nhà, nền điện.
Từ năm 1428 đến công trường 2026 ️
Ngày 29/9/2026, Hà Nội tổ chức khởi công dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi điện Kính Thiên với kinh phí hơn 1.680 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2026-2030. Cùng dịp này, tại Hội nghị đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, một phương pháp đánh giá căn cứ phục dựng được giới thiệu.
Theo tham luận của ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, nhóm nghiên cứu đã phân loại 50 thành phần kiến trúc thuộc ba phần móng, thân và mái để đánh giá mức độ tin cậy của tư liệu trước khi chuyển thành bản vẽ thiết kế.
Năm nhóm nguồn được sử dụng gồm văn bản lịch sử, tư liệu khảo cổ, hình ảnh, công trình tương đồng trong nước và tư liệu so sánh quốc tế. Nhóm nghiên cứu bổ sung tiêu chí thứ 6: giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ, thể hiện qua vật liệu, kỹ thuật chế tác, dấu vết sử dụng và niên đại.
Một viên gạch tìm thấy trên nền điện Kính Thiên có dòng chữ ghi niên đại năm 1466 được ông Nguyễn Thanh Quang dẫn làm ví dụ. Những thông tin trên hiện vật giúp team nghiên cứu tìm hiểu lực lượng tham gia xây dựng cung điện dưới thời Lê Thánh Tông, thay vì chỉ dựa vào tài liệu ghi chép về sau.
Khi chứng cứ chưa đủ
Theo phương pháp được Trung tâm giới thiệu, các nhóm tư liệu được mã hóa bằng màu để thể hiện mức độ tin cậy của từng thành phần kiến trúc. Những chi tiết có chứng cứ mạnh được đánh giá ở mức chắc chắn cao hơn; những bộ phận thiếu chứng cứ trực tiếp phải tiếp tục nghiên cứu, so sánh.
Phối cảnh công bố ngày khởi công thể hiện chính điện với bộ mái hai tầng, các góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly; đầu bờ nóc, bờ chảy, bờ guột đặt tượng đầu rồng. Mức xác thực riêng của từng chi tiết mái trong phương án này chưa được công bố.
Tại cuộc trao đổi về kết quả khai quật tháng 9/2026, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, đánh giá cao những phát hiện về kích thước, bước cột và kết cấu chính điện.
Ông cho rằng kết quả khảo cổ đã tạo được cơ sở đáng tin cậy về mặt kỹ thuật. Nhưng phục dựng một công trình kiến trúc còn đòi hỏi nghiên cứu về nghệ thuật, hình thức và cách tổ chức không gian.
Trong khi đó, các ý kiến phản biện chuyên môn được công bố cùng phương pháp đánh giá 50 thành phần kiến trúc cuối tháng 9/2026 đặt ra những yêu cầu cụ thể hơn: xác định giới hạn của việc so sánh với công trình ở địa phương khác, làm rõ ngưỡng độ tin cậy cần đạt trước khi phục dựng và tính đến khả năng tháo dỡ hoặc điều chỉnh cấu kiện nếu xuất hiện chứng cứ mới.
Một ví dụ được nêu là cổng Kính Thiên. Khác với chính điện, hạng mục này chưa được "approve" phục dựng trong giai đoạn 2025-2030 vì cần thêm chứng cứ khảo cổ và kiến trúc.
Nguồn: soha.vn
Một không gian, ba thành phần thần thánh
Năm 2026, đợt khai quật tại nền điện Kính Thiên đã làm rõ thêm quy mô của tòa chính điện từng ngự trị ở trung tâm cấm thành Thăng Long xưa kia. Từ những hàng móng cột lộ diện, team khảo cổ xác định được công trình gồm 9 gian theo chiều đông-tây (10 hàng cột) và 5 gian theo chiều bắc-nam (6 hàng cột).
Trên diện tích "khủng" 910 m² được đào, các chuyên gia phát hiện thêm dấu tích móng cột, sân điện và nhiều lớp kiến trúc thuộc các thời kỳ khác nhau. Hệ thống móng có 2 loại: móng đơn (chủ yếu bên trong) và móng kép (tập trung ở rìa ngoài). Một số móng kép dài hơn 6m luôn á!
Theo nhóm tác giả Tống Trung Tín, Bùi Văn Sơn và Đỗ Đức Tuệ (tạp chí Khảo cổ học số 6/2025), không gian chính điện Kính Thiên thời Lê gồm 3 phần: chính điện Kính Thiên, sân Đan Trì (hay sân Đại Triều) và Đoan Môn. Đây chính là nơi diễn ra các nghi lễ quốc gia "trọng đại" nhất của triều đình ngày xưa.
Tuy nhiên, di tích hiện còn ít lắm luôn, chỉ còn lại 2 bộ thành bậc đá chạm rồng thời Lê sơ và Lê Trung Hưng, nền điện Long Thiên thời Nguyễn (dùng lại nền điện Kính Thiên thời Lê), cùng với Đoan Môn.
Từ những hàng móng cột đến bộ khung gỗ
Theo nghiên cứu trên tạp chí Khảo cổ học số 6/2025, những phát hiện năm 2023 đã giúp xác định mặt bằng cơ bản của chính điện thời Lê Trung Hưng gồm 9 gian theo chiều đông-tây. Lúc đó nhóm nghiên cứu vẫn muốn mở rộng khai quật để "unlock" đầy đủ mặt bằng.
Kết quả năm 2026 đã bổ sung thêm data quan trọng về giới hạn công trình theo chiều bắc-nam, cấu trúc móng và bước cột.
Đến năm 2025, tổng diện tích khai quật tại khu vực chính điện đạt 11.790 m². Ngoài nền móng, các nhà khảo cổ còn tìm thấy dấu tích sân điện, Ngự đạo (lối đi dành riêng cho vua) cùng nhiều loại vật liệu xây dựng.
Một trong những kết quả "bùng nổ" nhất của đợt khai quật 2026 là việc tiếp tục làm rõ dấu tích chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung Hưng. Theo đó, chính điện gồm 7 gian, 2 chái, sâu 5 gian, hiên rộng 2,76m, diện tích 1.585 m².
Khu vực điện Kính Thiên có tầng văn hóa liên tục kéo dài hơn 1.300 năm đấy các bạn ơi! Trong đó, nền móng chính điện đã được phát lộ hoàn toàn, cho thấy điện cao khoảng 3m, dài 56,3m, rộng 49,6m, diện tích 2.792 m², gồm sân điện và chính điện.
Từ năm 2017 đến 2021, các cuộc khai quật tại Hoàng thành Thăng Long phát hiện 70 cấu kiện gỗ, gồm: cột, kèo, xà, ván sàn và các bộ phận liên kết. Nhiều hiện vật còn lớp sơn son, một số được chạm khắc hoa văn, thếp vàng nữa chứ!
Theo nghiên cứu, những hiện vật này cung cấp tư liệu về bộ khung gỗ cung đình thời Lê sơ. Tuy nhiên, nghiên cứu không xác định được hết số cấu kiện này có thuộc bộ khung nguyên gốc của điện Kính Thiên hay không.
Năm 2021, team khảo cổ còn tìm thấy những mảnh mô hình kiến trúc đất nung tráng men xanh tại khu vực đông bắc di tích chính điện. Phần còn lại của mô hình thể hiện một tầng mái với nhiều chi tiết kiến trúc, giúp nghiên cứu thêm về hình thái cung điện thời Lê sơ.
Phần mái được xác định bằng cách nào?
Theo các nhà nghiên cứu, phương án phục dựng điện Kính Thiên được chọn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Đầu tiên là di tích, di vật khảo cổ vì đó là "evidence" xác thực nhất. Sau đó mới đến bộ phận tương đồng cùng thời kỳ ở nơi khác; cùng loại nhưng khác niên đại; cùng thời kỳ nhưng thuộc loại hình kiến trúc khác; xa hơn về niên đại; cuối cùng là tương đồng trong khu vực.
Team nghiên cứu chọn điện thời Lê để phục dựng vì khai quật thấy di vật thời Lê nhiều nhất, có nhiều tư liệu lịch sử về kiến trúc thời Lê và còn nhiều công trình thời Lê Trung Hưng để so sánh.
Trong công trình Chiến lược nghiên cứu phục dựng chính điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên công bố năm 2025, nhóm tác giả do PGS.TS Tống Trung Tín đứng đầu nêu những khó khăn khi nghiên cứu chiều cao cột, cấu tạo khung gỗ và hình thức mái.
Riêng về mái điện, nhóm tác giả viết: "Hình thức mái đơn hay chồng diêm chưa đủ căn cứ để xác định cần được nghiên cứu tiếp".
Mái chồng diêm là mái có các tầng xếp chồng lên nhau, khác với mái đơn chỉ có một tầng mái chính. Nhóm nghiên cứu đề xuất khảo sát, so sánh các công trình cùng thời để tìm căn cứ xác định hình thức mái, độ dốc và tỷ lệ giữa mái với thân nhà, nền điện.
Từ năm 1428 đến công trường 2026 ️
Ngày 29/9/2026, Hà Nội tổ chức khởi công dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi điện Kính Thiên với kinh phí hơn 1.680 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2026-2030. Cùng dịp này, tại Hội nghị đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, một phương pháp đánh giá căn cứ phục dựng được giới thiệu.
Theo tham luận của ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, nhóm nghiên cứu đã phân loại 50 thành phần kiến trúc thuộc ba phần móng, thân và mái để đánh giá mức độ tin cậy của tư liệu trước khi chuyển thành bản vẽ thiết kế.
Năm nhóm nguồn được sử dụng gồm văn bản lịch sử, tư liệu khảo cổ, hình ảnh, công trình tương đồng trong nước và tư liệu so sánh quốc tế. Nhóm nghiên cứu bổ sung tiêu chí thứ 6: giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ, thể hiện qua vật liệu, kỹ thuật chế tác, dấu vết sử dụng và niên đại.
Một viên gạch tìm thấy trên nền điện Kính Thiên có dòng chữ ghi niên đại năm 1466 được ông Nguyễn Thanh Quang dẫn làm ví dụ. Những thông tin trên hiện vật giúp team nghiên cứu tìm hiểu lực lượng tham gia xây dựng cung điện dưới thời Lê Thánh Tông, thay vì chỉ dựa vào tài liệu ghi chép về sau.
Khi chứng cứ chưa đủ
Theo phương pháp được Trung tâm giới thiệu, các nhóm tư liệu được mã hóa bằng màu để thể hiện mức độ tin cậy của từng thành phần kiến trúc. Những chi tiết có chứng cứ mạnh được đánh giá ở mức chắc chắn cao hơn; những bộ phận thiếu chứng cứ trực tiếp phải tiếp tục nghiên cứu, so sánh.
Phối cảnh công bố ngày khởi công thể hiện chính điện với bộ mái hai tầng, các góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly; đầu bờ nóc, bờ chảy, bờ guột đặt tượng đầu rồng. Mức xác thực riêng của từng chi tiết mái trong phương án này chưa được công bố.
Tại cuộc trao đổi về kết quả khai quật tháng 9/2026, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, đánh giá cao những phát hiện về kích thước, bước cột và kết cấu chính điện.
Ông cho rằng kết quả khảo cổ đã tạo được cơ sở đáng tin cậy về mặt kỹ thuật. Nhưng phục dựng một công trình kiến trúc còn đòi hỏi nghiên cứu về nghệ thuật, hình thức và cách tổ chức không gian.
Trong khi đó, các ý kiến phản biện chuyên môn được công bố cùng phương pháp đánh giá 50 thành phần kiến trúc cuối tháng 9/2026 đặt ra những yêu cầu cụ thể hơn: xác định giới hạn của việc so sánh với công trình ở địa phương khác, làm rõ ngưỡng độ tin cậy cần đạt trước khi phục dựng và tính đến khả năng tháo dỡ hoặc điều chỉnh cấu kiện nếu xuất hiện chứng cứ mới.
Một ví dụ được nêu là cổng Kính Thiên. Khác với chính điện, hạng mục này chưa được "approve" phục dựng trong giai đoạn 2025-2030 vì cần thêm chứng cứ khảo cổ và kiến trúc.
Nguồn: soha.vn