Từng có dịch bệnh nào giống Covid-19 không và chúng lây lan rồi "biến mất" ra sao? Liệu mình có thể học được gì từ những đại dịch trong quá khứ không nhỉ?
Thật ra từ "dịch bệnh" (epidemic) xuất phát từ tiếng Latin "epi demos" - có nghĩa là "phụ thuộc vào con người" đấy. Chỉ có virus/vi khuẩn thôi chưa đủ để tạo nên một đại dịch đâu nha! Trong y tế công cộng, người ta nói về "tam giác dịch tễ học" (epidemiologic triangle) với 3 yếu tố then chốt gây ra dịch bệnh: một là mầm bệnh (thường là virus hoặc vi khuẩn), hai là vật chủ (con người hoặc động vật) dễ nhiễm bệnh, và ba là môi trường giúp mầm bệnh và vật chủ "gặp gỡ" nhau để lây lan.
Hiểu được tam giác dịch tễ học này là super quan trọng để biết tại sao dịch bệnh xảy ra và làm sao thay đổi các "góc" trong tam giác này để chặn đứng dịch bệnh luôn!
**Dịch bệnh lây lan kiểu gì?**
Lây nhiễm có 2 kiểu chính: trực tiếp và gián tiếp.
**Lây nhiễm trực tiếp**
Với lây nhiễm trực tiếp, có 3 cách cơ bản nha:
Cách đầu tiên là qua giọt bắn khi ai đó nói chuyện, ho, hắt hơi hoặc hát karaoke gần bạn. Đây là cách lây dễ nhất luôn á! Kiểu lây này tận dụng tính xã hội của con người và dân số đông đúc để các dịch bệnh như cúm hay Covid-19 lây lan cực nhanh. Bệnh sởi được biết đến là dịch bệnh dễ lây nhất từ trước đến giờ và vẫn tiếp tục "hành" hàng trăm nghìn người mỗi năm mặc dù đã có vaccine từ 50 năm trước rồi.
Cách thứ hai là qua máu hoặc dịch cơ thể. Đây là cách mà Ebola, HIV hoặc các bệnh lây qua đường tình dục khác như lậu và giang mai lây lan. Các bệnh này phụ thuộc vào việc tiếp xúc gần giữa các cá nhân, nhưng không dễ lây như các bệnh qua đường hô hấp.
Tuy nhiên, HIV lây lan dễ là vì người nhiễm bệnh vẫn cảm thấy bình thường trong thời gian ủ bệnh nên có thể lây cho người khác mà không biết. Ngược lại, Ebola chỉ lây khi bệnh nhân đã có triệu chứng và lúc đó bệnh cực kỳ nghiêm trọng luôn. Nếu ai đó ốm nặng đến mức không thể rời giường thì khả năng lây lan rộng sẽ thấp hơn. Ngoại lệ đáng chú ý là các sự kiện siêu lây lan, khi nhiều người có thể nhiễm bệnh nếu tiếp xúc với thi thể trong các đám tang.
Cách thứ 3 là từ mẹ sang con, hay còn gọi là lây nhiễm qua nhau thai. Có rất nhiều bệnh truyền nhiễm lây theo cách này như HIV, rubella, ký sinh trùng toxoplasmosis và virus cytomegalo. Đây là lý do mà mẹ bầu cần được bảo vệ khỏi các loại bệnh để thai nhi không bị ảnh hưởng nha!
**Lây nhiễm gián tiếp**
Lây nhiễm gián tiếp cũng có 3 cách khác nhau. Cách đầu tiên là qua côn trùng. "Ứng viên sáng giá" nhất chính là muỗi rồi! Ngoài sốt rét, con người còn có thể bị nhiều bệnh khác khi bị muỗi đốt như sốt xuất huyết dengue, sốt vàng và sốt Tây sông Nile.
Cách thứ hai là qua đồ vật truyền bệnh. Những đồ vật dính virus sẽ giúp dịch bệnh lây sang vật chủ mới. Đây cũng là cách cúm và Covid-19 lây lan đấy. Nếu ai đó hắt hơi vào tay rồi chạm vào tay nắm cửa thì người tiếp theo chạm vào có thể vô tình để virus vào cơ thể bằng cách chạm tay lên mắt, mũi, miệng. Đó là lý do mà các bác khuyên "không chạm tay lên mặt" liên tục ấy mà!
Cơ chế lây lan gián tiếp phổ biến thứ 3 là qua đường phân - miệng. Khi ai đó đi vệ sinh, họ có thể thải chất thải mang mầm bệnh ra môi trường. Bất kỳ ai ăn hoặc uống phải thực phẩm bị nhiễm bẩn đều có thể mắc bệnh. Đó là lý do tại sao nhiều người bị tiêu chảy khi đến những nơi vệ sinh kém. Ở những khu vực này, sông suối, ao hồ có thể là nơi tắm giặt của nhiều người. Chúng ta có thể bị viêm gan A hoặc tiêu chảy khi uống nước chưa xử lý hoặc ăn đồ ăn "được rửa" ở nguồn nước này. Virus bại liệt (polio) cũng lây lan phổ biến qua con đường này. Hệ thống vệ sinh hiện đại và việc khử trùng nước uống bằng Clo chính là cách để chặn các loại dịch bệnh này lây lan.
**Chặn dịch bệnh thế nào cho hiệu quả?**
Sốt rét là một ví dụ cực hay cho việc áp dụng tam giác dịch tễ học. Biết được muỗi gây bệnh, chúng ta có thể tác động vào môi trường bằng cách phun thuốc diệt muỗi hoặc loại bỏ chỗ chúng sinh sôi để ngăn dịch bệnh lây lan. Con người là vật chủ cũng có thể chủ động tránh muỗi bằng cách mắc màn, bôi kem chống muỗi hoặc mặc quần áo dài tay.
Với Covid-19 hiện tại, chúng ta biết rằng con người sẽ giảm nguy cơ lây bệnh nếu có vaccine hoặc mọi người đều đeo khẩu trang. Việc thay đổi môi trường để tránh virus lây lan như giảm tụ tập đông người, ở ngoài trời thay vì trong không gian kín, giữ giãn cách xã hội... đều là những cách đang được duy trì trong cuộc sống "bình thường mới" ở nhiều nơi trên thế giới hiện nay.
Mỗi dịch bệnh đều có đặc điểm riêng. Không có biện pháp đơn lẻ nào đủ hiệu quả để ngăn chặn dịch bệnh vì hành vi con người ảnh hưởng cực lớn đến sự lây lan. Tuy nhiên, hiểu được tam giác dịch tễ học cơ bản của mỗi loại bệnh và các yếu tố tạo điều kiện cho dịch bệnh lây lan chính là bước đầu tiên để biết cách chặn đứng một dịch bệnh thôi!
Nguồn: kenh14.vn