Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ vừa có buổi tâm sự cực kỳ thú vị với Chuyên trang Sinh Viên Việt Nam về tục đi chùa cầu duyên - một phong tục đã ăn sâu vào đời sống tâm linh của người Việt mình. Ông đã "mổ xẻ" từ nguồn gốc đến ý nghĩa văn hóa, đồng thời bàn về sự giao thoa giữa tín ngưỡng và tâm thức dân gian trong xã hội hiện đại. Cùng đọc nhé!
Tục cầu duyên xuất phát từ đâu?
Khi được hỏi về nguồn gốc của phong tục đi chùa cầu duyên, ông Nguyễn Hùng Vĩ chia sẻ: "Thật khó mà nói tục đi chùa cầu duyên có từ bao giờ và thuộc tôn giáo nào." Nghe có vẻ mơ hồ nhỉ?
Ông giải thích thêm rằng khi nhắc đến chùa, mọi người thường nghĩ ngay đến Phật giáo. Nhưng plot twist ở chỗ: chữ "duyên" trong Phật giáo lại là một khái niệm siêu trừu tượng, thuộc về bản thể tồn tại luôn nha!
Theo kinh Phật, "Duyên" đi cùng với "Nhân" và gọi là Nhân duyên. Nhân là nguyên nhân bên trong trực tiếp sinh ra kết quả, còn Duyên là nguyên nhân gián tiếp giúp đỡ bên ngoài. Gọi gọn là "nội nhân ngoại duyên" - tựa như điều kiện chủ quan và khách quan vậy đó!
Nhưng trong đời sống dân gian, mọi thứ lại đơn giản hơn nhiều. "Duyên" ở đây được hiểu là tình duyên - chuyện tìm hiểu, yêu đương và hôn nhân giữa nam nữ hướng tới hạnh phúc gia đình. Người ta dùng chữ "duyên" như sợi tơ, mối nối tình duyên của "ông nguyệt lão ngồi xe tơ hồng" trong tâm thức phương Đông.
Ông Vĩ còn dẫn chứng luôn câu thơ quen thuộc trong Truyện Kiều: "Ông tơ thật nhẽ đa đoan / Xe tơ sao khéo vơ quàng vơ xiên". Đúng là ông Tơ nhiều khi cũng "troll" không vừa đấy chứ!
Và sự thật là: tâm lý con người luôn không hài lòng với thực tại, "mấy ai được mười phân vẹn mười". Vì thế người ta thường đi "cầu duyên" ở những không gian có "tính thiêng" để mong cuộc đời mình "thông đồng bén giọt", nhất là chuyện "trăm năm kết tóc xe tơ". Đây là tâm lý bình thường thôi, vì chuyện tình duyên và gia đình vốn đầy trắc trở mà!
Tại sao chùa Hà, chùa Ngọc Hoàng lại "hot" đến vậy?
Khi được hỏi về những ngôi chùa nổi tiếng cầu duyên như chùa Hà (Hà Nội) hay chùa Ngọc Hoàng (TP.HCM), ông Vĩ có góc nhìn rất đặc biệt.
Theo kinh nghiệm nghiên cứu thực địa của ông, những nơi có cầu duyên thường cũng có cầu tự (cầu con). Kết duyên và sinh con gắn liền với hạnh phúc gia đình mà!
Ông lấy ví dụ về dãy núi Tiên Du với chốn Mể Man ngay cạnh chùa Phật Tích. Mể Man là nơi nàng Man Nương huyền thoại sinh con, và cũng là nơi Ỷ Lan phu nhân đến cầu tự. Dãy núi này còn mang hình Người Mẹ thiên nhiên sinh nở nữa đó!
Đọc câu thơ của thi sĩ Hoàng Cầm "Chùa Phật Tích duỗi trong màn lụa bạch" là thấy ngay cả một huyền thoại được ký tải vào chữ nghĩa rồi. Chùa Thiên Mẫu, chùa Hà cũng đều gắn với hình ảnh Người Mẹ và truyền ngôn về Ỷ Lan cầu tự.
Ông còn kể về GS Trần Quốc Vượng - người được đồn là "nhìn thấu đất" nhờ kinh nghiệm điền dã nhiều năm. Nghe xịn sò ghê!
Những nơi này thường tập hợp cả chùa chiền đạo quán, nhưng đã đến đó thì phải vào chùa lạy Phật. Và thế là nhà chùa "kiêm luôn" cả chức năng cầu duyên này, đặc biệt khi quán hay miếu đã trở thành phế tích.
Gen Z đi chùa cầu duyên - Trend hay tâm linh?
Những năm gần đây, trào lưu đi chùa cầu tình duyên đang cực kỳ hot trong giới trẻ, đặc biệt vào dịp đầu năm. Vậy tại sao lại như vậy?
Ông Vĩ có cách giải thích rất... dễ hiểu luôn nè! Ông so sánh: ngày xưa ông bà ta trên mâm cơm chỉ có mấy món canh, cá, nước mắm, ăn một cách tự nhiên. Nhưng bây giờ đứng trước "cỗ Quan họ ba tầng" hoặc menu nhà hàng dài cả mét thì "chóng cả mặt", khó lựa chọn lắm!
Tình thế lựa chọn quá phong phú chưa hẳn đã thuận lợi cho việc kết duyên đâu nha. Hơn nữa, sự phức tạp trong kỳ vọng hạnh phúc cũng là rào cản để lựa chọn ý trung nhân. Tỷ lệ ly dị, tỷ lệ độc thân nuôi con tăng dần ở mọi nền văn hóa là minh chứng rõ ràng nhất.
Con người hiện đại đã thoát khỏi định kiến "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" của cổng làng xưa. Đạo "tam tòng" không còn phù hợp, đạo "tứ đức" cũng nhạt nhòa theo. Tiêu chuẩn gia đình hạnh phúc lý tưởng thì ngày càng cao trong bối cảnh văn hóa thế giới giao thoa. Càng cao thì càng khó đạt được!
Và tất nhiên, họ dựa vào tín ngưỡng như một "liệu pháp tâm lý" vậy. Thể hiện mong cầu hạnh phúc là tâm lý tích cực, nhưng ông Vĩ cũng cảnh báo: "thái quá ắt sẽ thành mê tín" đó nha!
Mạng xã hội có làm biến tướng phong tục không?
Câu hỏi này hay đấy! Nhiều bạn trẻ giờ coi việc đi chùa cầu duyên như một trải nghiệm văn hóa, thậm chí là "trend" trên mạng xã hội. Vậy có làm thay đổi ý nghĩa gốc của phong tục không?
Ông Vĩ kể một câu chuyện từ năm 2018, khi ông nghĩ đến việc phúng viếng qua không gian mạng trong tương lai để người ở xa nửa vòng trái đất có thể chia sẻ nỗi mất mát. Ông nói điều đó vì nghĩ đến những biến thiên trong lịch sử dân tộc - những đợt di dân mở cõi qua thời gian dài, khó có thể trở về chốn cũ. Người ta hình thành lễ bái vọng, từ nơi xa thắp hương thành tâm với tiên tổ.
Mạng xã hội ngày nay đã có thể làm điều đó rồi! Cuối cùng vẫn là cái tâm của con người. Khi gần, ta tiễn bạn và ngẫm lại chính mình. Khi xa, ta vọng tưởng qua hình ảnh được truyền đến để "uống nước nhớ nguồn".
Cái gọi là "gốc" thì khó giải thích lắm, nó phải phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và phương tiện. Nghĩ đến người là quý, nghĩ đến để hoàn thiện mình còn quý hơn!
Cầu duyên cũng vậy - cứ tin thế giới thần linh luôn phù trợ để mình sống hạnh phúc hơn, vị tha hơn thì "dĩ cầu tất ứng" thôi. Người xưa dạy "nhân định thắng thiên, đức năng thắng số" là ở chỗ đó.
Và câu nói "xịn" nhất: "Mình sống thế nào mới là quan trọng. Mình mới là thần linh cho chính mình."
Coi chừng "hàng fake" - Cắt tiền duyên, bùa yêu là mê tín!
Hiện nay có không ít trường hợp lợi dụng niềm tin để thương mại hóa, mê tín dị đoan như "bùa yêu", "lễ cắt tiền duyên" với chi phí cao. Vậy phong tục này có đang bị biến tướng không?
Ông Vĩ khẳng định: "Tôi chưa gặp hai chữ 'tiền duyên' với tư cách là một khái niệm của Phật giáo ở đâu cả!" Họ lấy chữ "duyên" nhà Phật rồi biến thái đi, mượn chùa để hành lễ. "Tiền duyên" được họ hiểu như "âm duyên", "tiền định duyên" của tín ngưỡng dân gian - đeo đẳng người dương, cản trở tình duyên.
Với khái niệm Nhân và Duyên của Phật học, việc cả tin vào "tiền duyên" này đúng là chưa "lấy trí làm Nhân, lấy định làm Duyên" nên chưa giác ngộ được. Ngày xưa gọi là mê lầm!
Chính sự mê lầm đó là "mảnh đất màu mỡ" cho những người buôn thần bán Phật lợi dụng, thao túng tâm lý để kiếm lời. Phật là Giác ngộ, là sự thấu hiểu Tứ diệu đế: Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế. Truyền giáo lý Phật không phải để thực hành mê tín trục lợi!
Ông Vĩ khẳng định: "Cắt tiền duyên là một loại hành vi tín ngưỡng mê tín cần phải được xóa bỏ."
Và kết luận siêu đúng: Trong hạnh phúc vợ chồng, nếu có tình thương yêu, sự trân trọng, tính vị tha, đức hy sinh, hành động cố gắng xây dựng gia đình, lòng chung thủy trước sau như nhất... thì không có tiền duyên nào ngăn trở được!
Tóm lại, đi chùa cầu duyên là một phong tục đẹp, thể hiện mong cầu hạnh phúc. Nhưng hãy nhớ: mình mới là người quyết định hạnh phúc của chính mình. Đừng quá phụ thuộc vào tín ngưỡng đến mức mê tín, và tuyệt đối tránh xa những chiêu trò "cắt tiền duyên" kiểu lừa đảo nhé!
Nguồn: svvn.tienphong.vn