Nghe câu chuyện về vị Tiến sĩ Đặng Văn Khải mà thương ghê! Năm Mậu Tý (1828), ông được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh, tưởng vinh quang lắm rồi. Nhưng ai ngờ chuyến đi sứ đó lại thành "disaster" khiến ông bị cách chức luôn
Xuất thân "xịn sò" từ dòng họ học trò giỏi
Đặng Văn Khải (1794-1831) quê ở làng Cự Đà, xã Lộng Đình (nay là thôn Cự Đình - Việt Hưng, Văn Lâm, Hưng Yên), thuộc đời thứ 9 của dòng họ Đặng nổi tiếng về khoa bảng vùng này.
Dòng họ Đặng ở đây tuy làm nông nhưng cực kỳ coi trọng học hành. Phấn đấu tận 7 đời mới có người nổi tiếng khắp vùng - ông tổ Đặng Duy Chiểu (Thiều), được vua ban tước Phái đình hầu, Trung đẳng phúc thần. Ngôi nhà thờ do vua cho xây từ thời Lê, trùng tu năm Duy Tân 8 (1914), đến giờ vẫn còn đó. Năm 2016, Hưng Yên còn xếp hạng di tích luôn!
Sang đời thứ 9 và 10, dòng họ có tận 2 người đỗ đại khoa, trong đó "ngôi sao" nhất là Đặng Văn Khải. Năm Bính Tuất (1826), ông thi đỗ Tiến sĩ (Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân) lúc 33 tuổi, sau đó được bổ làm Hàn lâm viện Biên tu.
Fun fact: Khoa thi này chỉ lấy có 10 người đỗ thôi, toàn "cao thủ" như Hoàng Tế Mỹ, Phan Thanh Giản, Vũ Tông Phan...
Chuyến đi sứ "drama" năm 1828
Sau khi thi đỗ 2 năm, tháng 11 năm Mậu Tý (1828), Đặng Văn Khải được cử đi sứ sang Trung Quốc. Sách "Đại Nam thực lục" ghi: ông làm Phó sứ, nhiệm vụ là nộp lễ cống và... mua ngọc quý về!
Trong chuyến đi, ông còn viết thơ tặng vua Thanh, được khen ngợi và thưởng tơ, đoạn, bút nghiên nữa. Ông ghi chép hành trình trong 3 tập thơ: Hoa trình lược ký (52 bài), Dương hành thi tập (35 bài), Thận Đình anh ngữ (101 bài).
Plot twist: Ngọc thành... pha lê?
Nhưng đây là lúc chuyện bắt đầu "đen" rồi! Vua giao nhiệm vụ mua các loại ngọc bích, ngọc khuê xanh, khuê vàng, bạch ngọc... về làm lễ. Thế mà khi về, triều đình "khui" ra thì:
• Nói là đi mua nhân sâm Quan Đông cho hiếu dưỡng → "làm hại quốc thể"
• Những món ngọc mua về toàn là... pha lê cả!
• Lại còn về chậm, không kịp ngày tế Giao nữa
Đến giờ các sử gia vẫn chưa tìm ra lý do tại sao ngọc lại biến thành pha lê. Có lẽ bị lừa? Hoặc có "ẩn tình" gì đó? Anyway, kết quả là Đặng Văn Khải cùng Nguyễn Trọng Vũ và Nguyễn Đình Tân đều bị... cách chức
Chuyến đi "chuộc tội" định mệnh
Ngay sau đó, Đặng Văn Khải được cử đi Philippines để chuộc tội. Nhưng gặp mùa gió ngược nên vua đổi sang đi Indonesia. Thế mà trong chuyến đi này, ông lâm bệnh và mất luôn, hưởng dương chỉ 38 tuổi. Tro cốt được đưa về quê nhà...
Năm Tân Mão (1831), ông được truy thụ chức Viên ngoại lang bộ Lễ. Ngày tế ông, Tuần phủ Tô Ngọc Giang có câu đối viếng rất xúc động:
"Sinh tại khoa danh sinh bất thiểm/ Tử ư quốc sự tử do vinh"
Tạm dịch: Sống vì khoa danh, sống không nhục/ Chết vì việc nước, chết ấy vinh
Dòng họ "đỉnh của chóp" tiếp tục tỏa sáng
Nói về đời thứ 9 phải kể đến ông Đặng Văn Kham - đỗ Cử nhân năm Tân Mão (1831), là bố của 1 Phó bảng, 3 Cử nhân và 4 Tú tài luôn. Vua khen: "Đặng Văn Kham vốn là người văn học xuất thân lại quen cả việc võ, năm trước tích cực bắt giặc" rồi cho đổi tên thành Đặng Kham, thưởng 10 đồng tiền Đại long văn.
Con trai thứ 3 của ông Đặng Kham là Đặng Quỹ (đời thứ 10) cũng giỏi không kém - đỗ Phó bảng năm Kỷ Sửu (1889), làm đến Đốc học Bắc Kỳ. Ông còn giỏi cả thiên văn, địa lý, tiên đoán nhiều chuyện lạ nữa đó!
Sau đời thứ 10, dòng họ Đặng Cự Đình tiếp tục "ra oai" với hàng loạt Giáo sư, Tiến sĩ, Đại sứ: GS Đặng Lợi Hàm (phong 1926), GS Sử học Đặng Nghiêm Vạn (phong 1991), GS.TS - NGND Đặng Hanh Đệ, Đại sứ Đặng Nghiêm Bái tại Anh (1982-1985), Canada (1986-1991), Đại sứ Đặng Nghiêm Hoành tại Trung Quốc (1989-1997)...
Nguồn: soha.vn