BinMap5052
New member
Thế giới đang phát sốt với trend đặc khu thương mại tự do và các phiên bản biến tấu của nó. Tuy nhiên, thực tế thì nhiều đặc khu chẳng có gì đặc biệt như tên gọi của nó đâu nha!
Nhìn lại lịch sử, khi mô hình đặc khu thương mại tự do hiện đại đầu tiên ra đời ở sân bay Shannon (Ireland) năm 1959, chẳng mấy ai ngoài Ireland để ý đến. Nhưng giờ thì plot twist, cả thế giới đều đổ xô theo đuổi các "đặc khu kinh tế" (special economic zones - SEZs) một cách cuồng nhiệt luôn!
## SEZ là gì mà hot thế?
Nói cho dễ hiểu thì đặc khu kinh tế là combo siêu khủng gồm: ưu đãi thuế xịn xò, thủ tục hải quan đơn giản hóa max và các quy định quản lý được nới lỏng. Ba phần tư các quốc gia trên thế giới đều có ít nhất một đặc khu kinh tế rồi đấy!
Con số hiện tại? Khoảng 4.300 SEZs đang hoạt động trên toàn cầu, và còn đang tăng nhanh như "tàu lượn siêu tốc" nữa. Myanmar và Qatar vừa mới ra mắt hàng loạt đặc khu mới. Chính quyền Ấn Độ còn tự hào gọi các SEZ của họ là "mang tính cách mạng". Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe cũng khẳng định các SEZ chiến lược sẽ nằm trong lộ trình cải tổ kinh tế của ông.
## Case study thành công: Thâm Quyến - từ làng chài đến siêu đô thị
Những người ủng hộ SEZ có thể flex những success story thực sự đỉnh cao. Phải kể đến SEZ gần Hong Kong của Trung Quốc, được thành lập năm 1980, sau này được gọi là "Phép màu Thâm Quyến" (Shenzhen miracle).
Đây chính là nơi các lãnh đạo Trung Quốc test drive các chính sách cải tổ kinh tế một cách cẩn thận, trước khi scale up cho cả nước. Thâm Quyến đã hút hàng nghìn nhà đầu tư nước ngoài, và các chính sách thử nghiệm tại đây đã được nhân rộng đến nhiều thành phố khác của Trung Quốc.
## Reality check: Không phải cứ gọi là "đặc khu" là thành công!
Nhưng cơn sốt SEZ cho thấy các chính phủ đã hơi... quá tự tin với công thức này rồi:
Tuyên bố đây là đặc khu kinh tế
chọn một mảnh đất tung ưu đãi thuế và boom! – kỳ vọng mọi thứ sẽ phục hồi thần kỳ. Nghe có vẻ ez phải không? Nhưng thực tế thì... không đơn giản thế đâu! Mặc dù phổ biến, nhưng SEZ thường xuyên... flop. Châu Phi có đầy rẫy những đặc khu to đẹp nhưng ít giá trị thực sự. Ấn Độ có hàng trăm case thất bại, trong đó riêng bang Maharashtra đã có hơn 60 khu fail chỉ trong vài năm gần đây thôi.
## Chi phí ẩn của việc "build" SEZ
Phát triển SEZ không hề free đâu nha! Các ưu đãi để thu hút nhà đầu tư đồng nghĩa với việc... bye bye tiền thuế (ít nhất là ngắn hạn). Chúng còn tạo ra sự mất cân bằng trong nền kinh tế nữa.
Đó là lý do các giải pháp đồng bộ trên toàn quốc bao giờ cũng superior hơn việc "vá víu" tại một đặc khu. Các đặc khu còn ngày càng trở thành safe haven của hoạt động rửa tiền, ví dụ như lập hóa đơn khống trong xuất khẩu chẳng hạn.
## Bí kíp để SEZ không thành "bom xịt"
Để đảm bảo các chi phí này được bù đắp bởi việc làm được tạo ra và dòng vốn đầu tư đổ về, các chính phủ cần học hỏi từ những sai lầm:
**Thứ nhất:** Chỉ tung ưu đãi tài chính thôi thì chưa đủ để một đặc khu phát triển bền vững đâu nha!
Các SEZ thành công nhất đều có liên kết chặt chẽ với nền kinh tế trong nước: điển hình là Hàn Quốc, nước này đã làm rất tốt trong việc thúc đẩy mối liên kết giữa các doanh nghiệp trong SEZ và nhà cung cấp nội địa.
Các đặc khu cần được kết nối với thị trường toàn cầu. Cải thiện cơ sở hạ tầng có impact lớn hơn nhiều so với việc chỉ giảm thuế. Điều này đòi hỏi chi tiêu công để upgrade đường bộ, đường sắt và cảng biển nhằm giảm chi phí vận chuyển.
Thiếu đầu tư cơ sở hạ tầng đã khiến nhiều SEZ ở Châu Phi sụp đổ. Tương tự, nhiều đặc khu mới cũng được dự báo sẽ fail vì thiếu nguồn cung cấp năng lượng ổn định hoặc vì quá xa cảng biển.
**Thứ hai:** Cần balance giữa giám sát chính trị và tự do khỏi thủ tục hành chính rườm rà.
Quá nhiều sự can thiệp từ chính quyền trung ương sẽ kill luôn cơ hội thử nghiệm các ý tưởng mới. Có lý do để lo ngại rằng các SEZ mới của Nhật Bản sẽ đi vào ngõ cụt, vì các quan chức trung ương loại bỏ các ý tưởng nới lỏng quy định do sợ ảnh hưởng đến các quyền lợi nhóm.
Mời các nhà phát triển SEZ tư nhân tham gia có thể giúp giải quyết vấn đề này: Philippines là một case study hiệu quả.
Tuy nhiên, những ý tưởng tham vọng về "Charter City" - các đặc khu xung quanh thành phố mới có quyền thiết lập luật riêng - có thể dẫn đến việc tạo ra "nhà nước trong nhà nước", nghe hơi sus phải không?
## Giới hạn của mô hình SEZ
Khái niệm đặc khu kinh tế cũng có limit của nó. Những khu chế xuất hoạt động hiệu quả nhất khi tập trung sản xuất hàng hóa có hàm lượng giá trị gia tăng tương đối thấp, và có tác động lớn nhất khi hàng rào thuế cao (ví dụ Bangladesh và ngành may mặc).
Đặc khu mới của Trung Quốc ở Thượng Hải, tập trung vào dịch vụ tài chính, đang struggle - việc nới lỏng từng phần các quy định về giao dịch ngoại hối rất khó thực hiện và có thể làm mất ổn định nền kinh tế.
## Kết luận: SEZ không phải "chìa khóa vạn năng"
Nếu được khuyến khích thử nghiệm ở các nền kinh tế non trẻ, SEZ có thể hữu ích. Sự thất bại của vài đặc khu có thể là cái giá đáng trả để có được một success story bom tấn kiểu Thâm Quyến.
Nhưng để làm được điều đó, cần sự kiên nhẫn, lên kế hoạch tỉ mỉ và chắc chắn không thể bằng các cuộc cải cách toàn diện trên phạm vi quốc gia nhằm cắt giảm rào cản thương mại và tăng khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.
Nguồn: soha.vn