Đầu năm 1978, TS Nguyễn Chí Công được cử sang Pháp thực tập sau khi tham gia chế tạo máy tính VT80 tại Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển. Thời điểm đó, việc tiếp cận công nghệ phương Tây còn khó khăn lắm luôn các bạn ơi. Mission của ông: học công nghệ mới, kiếm tài liệu, linh kiện và các tips chế tạo để mang về nước.
Sau hai tháng học tiếng Pháp tại Vichy, kế hoạch thực tập ban đầu tại Viện Quốc gia Nghiên cứu Tin học và Tự động hóa Pháp (INRIA) không thực hiện được vì... hết slot rồi May mắn thay, nhờ sự giúp đỡ của chuyên gia Alain Teissonnière, TS Nguyễn Chí Công được nhận vào Trung tâm Nghiên cứu Triển khai của Công ty Điện lực Pháp (EDF).
Học hỏi từ phòng lab đến sản phẩm thực tế
Tại EDF, TS Nguyễn Chí Công được tham gia một dự án xịn xò: dùng máy tính để tự động hóa các thiết bị điều khiển lưới điện cao áp. Trong thời gian thử việc, dựa trên kinh nghiệm có được từ VT80, ông nghiên cứu khả năng ngắt của Intel 8085 và xây dựng một hệ phát triển cho bộ vi xử lý này.
Ông Rata - Giám đốc Trung tâm, đề nghị sử dụng hệ phát triển FT8085 do TS Nguyễn Chí Công xây dựng cho phần trung tâm của các thiết bị trong dự án. Công việc gồm thiết kế các bảng mạch điện tử, trong khi bốn kỹ sư EDF phụ trách các tủ điều khiển lưới điện và một số đối tác thực hiện phần mềm ứng dụng bằng phương pháp dịch chéo trên máy tính lớn.
Trong thời gian thực tập, TS Nguyễn Chí Công còn tìm hiểu quy trình từ nghiên cứu, chế tạo mẫu đến đưa sản phẩm vào ứng dụng. Đây là phần thực tế mà việc nghiên cứu máy tính tại Việt Nam khi đó chưa có nhiều điều kiện để tiếp cận.
Sau khi hoàn thành công việc, ông bắt đầu tìm mua những vật tư còn thiếu và nhân bản các mạch in để đưa về Việt Nam cùng hệ phát triển. Thời điểm đó, trong nước chưa có điều kiện chế tạo mạch in nhiều lớp với lỗ thông và tiếp điểm mạ vàng nha.
Cùng thời gian này, một số cán bộ khác của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển cũng sang Pháp thực tập. TS Trần Văn Tiễu làm việc tại Viện Toán học Ứng dụng Grenoble, ông Vũ Duy Mẫn làm việc tại một viện nghiên cứu về lập trình, còn một số cán bộ nghiên cứu các bảng I/O và hệ điều hành CP/M.
Việc tìm kiếm tài liệu và linh kiện không dễ dàng chút nào, TS Nguyễn Chí Công và ông Vũ Duy Mẫn từng sang Đông Berlin tìm tài liệu về công nghệ máy tính nhưng chỉ có thể sao chụp được một số tài liệu thư mục về lý thuyết lập trình của Mỹ. Song song với việc học tập, các thực tập sinh tìm kiếm những vật tư cần thiết cho kế hoạch phát triển các thế hệ máy VT8X khi trở về nước.
Chuyến đi Pháp, vì thế, cung cấp cho nhóm nghiên cứu thêm một phần quan trọng: Hệ thống kiến thức và vật tư để tiếp tục công việc trong nước. Trong những năm sau đó, sự phối hợp với phía Pháp tiếp tục được duy trì. Theo hồi ức của TS Nguyễn Chí Công, trong khoảng mười năm, đến khi Alain Teissonnière phải nghỉ để chữa bệnh năm 1987, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển đã đưa khoảng 30 cán bộ sang Pháp thực tập.
VT81 ra đời: Level up với bàn phím và màn hình
Năm 1979, sau khi trở về nước, nhóm nghiên cứu tiếp tục chế tạo VT81. So với VT80, chiếc máy mới có bàn phím và màn hình luôn nha. Màn hình đầu tiên được tận dụng từ một chiếc ti vi đen trắng nhãn hiệu Neptune, do Việt Nam lắp ráp theo thiết kế của Ba Lan. TS Nguyễn Chí Công cho biết, hai cán bộ Huỳnh Thúc Cước và Phí Mạnh Lợi đã cải biến chiếc ti vi này thành màn hình hiển thị cho máy tính - sáng tạo phết đó!
Việc chế tạo VT81 thuận lợi hơn VT80, do nhóm đã có mạch in, hệ phát triển và các linh kiện mới. Tuy nhiên, ngành cơ khí trong nước chưa chế tạo được vỏ máy với độ chính xác cần thiết nên phần này vẫn phải thực hiện bằng phương pháp thủ công.
Cuối năm 1979, Phòng Kỹ thuật Vi xử lý được thành lập, do TS Nguyễn Gia Hiểu và TS Nguyễn Chí Công phụ trách. Phòng tiếp tục chế tạo VT81, trong đó có một máy được lắp ổ đĩa mềm và chạy hệ điều hành CP/M80 để phục vụ nhóm lập trình xây dựng trình thông dịch Basic Đồi Thông.
Một chiếc VT81 khác được làm thành hệ phát triển cho Học viện Kỹ thuật Quân sự. Theo hồi ức của TS Nguyễn Chí Công, đây là nơi hình thành và phát triển một nhóm nghiên cứu khác về ứng dụng vi xử lý trong tự động hóa.
Năm 1980, nhóm nghiên cứu gửi thông báo về kết quả nghiên cứu tới một hội thảo tin học quốc tế ở Sofia. Cùng thời gian này, các hoạt động hợp tác khoa học với phương Tây tiếp tục được thúc đẩy. Mùa Hè năm 1979, Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước đã mời Chủ tịch và Tổng Thư ký Ủy ban vì sự Hợp tác Khoa học và Kỹ thuật với Việt Nam (CCSTV), Henri Van Regemorter và Alain Teissonnière, sang trao đổi về chuyển giao công nghệ phương Tây, trong đó có vi tin học.
Từ năm 1979, GS Phan Đình Diệu và Alain Teissonnière thống nhất hướng ứng dụng vi tin học vào quản lý xí nghiệp, thay vì chỉ sử dụng máy tính cho các bài toán khoa học, kỹ thuật.
Máy tính bước vào nhà máy: Từ VT82 đến ứng dụng thực tế
Cuối năm 1981, ông Vương Hữu Trường - Giám đốc Nhà máy may Sinco tại TP. HCM ra Hà Nội mời Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển hỗ trợ ứng dụng máy tính vào quản lý. TS Nguyễn Chí Công cùng nhóm lập trình gồm Phạm Ngọc Khôi, Vũ Duy Mẫn, Giang Công Thế và Trần Xuân Thuận mang một máy VT82 vào TP. HCM.
Nhóm làm việc trực tiếp với cán bộ của Sinco để phân tích yêu cầu quản lý và xây dựng phần mềm. Sau nhiều tháng, phần mềm ĐT82 quản lý vật tư được viết bằng ngôn ngữ Basic Đồi Thông và đưa vào thử nghiệm tại nhà máy.
Cũng trong thời gian này, nhóm nghiên cứu làm việc với Nhà máy Thuốc lá Vĩnh Hội và một số trường, viện. Một nhiệm vụ khác được đặt ra là tìm cách sản xuất hàng loạt máy VT8X. TS Nguyễn Chí Công phối hợp với ông Nguyễn Ngọc Ngoạn - Phó Tổng Giám đốc Liên hiệp các Xí nghiệp Điện tử Việt Nam, để triển khai công việc này. Tuy nhiên, thị trường máy tính khi đó còn nhỏ và chưa rõ khả năng tiêu thụ nên kế hoạch đầu tư sản xuất lớn không thực hiện được.
Sau Tết năm 1982, TS Nguyễn Chí Công tiếp tục sang Pháp sáu tháng để thực tập về thiết kế VLSI, tức thiết kế các vi mạch tích hợp có mật độ linh kiện lớn, và mạng máy tính. Trong thời gian đó, Viện cử một nhóm cán bộ vào TP. HCM tiếp tục hoàn thiện trình thông dịch Basic Đồi Thông và thí điểm sử dụng phần mềm ĐT82 quản lý vật tư tại Xí nghiệp Điện tử Tân Bình.
Cùng với các ứng dụng tại Sinco và Xí nghiệp Điện tử Tân Bình, máy tính VT82 còn được đưa vào phục vụ một số nhiệm vụ quản lý, sản xuất khác. Theo tư liệu của TS Nguyễn Chí Công, nhóm nghiên cứu sau đó còn đưa máy PC/XT có đĩa cứng và các phần mềm của Mỹ vào ứng dụng tại Văn phòng Chính phủ.
Từ VT80 đến VT85, công việc của nhóm nghiên cứu đã chuyển dần từ chế tạo một hệ thống máy tính phục vụ nghiên cứu sang xây dựng thiết bị, phần mềm và tìm kiếm các bài toán sử dụng trong thực tế. Những chiếc máy được làm tại Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển vẫn chủ yếu được sản xuất với số lượng nhỏ do điều kiện tài chính và tác động của cấm vận. Tuy vậy, qua từng thế hệ máy, nhóm đã tích lũy thêm kinh nghiệm về phần cứng, phần mềm, thiết kế mạch, đào tạo cán bộ và triển khai ứng dụng.
Nhìn lại và suy ngẫm
Nhìn lại giai đoạn này, TS Nguyễn Chí Công phân biệt giữa "công nghệ thông tin" và "công nghiệp thông tin". Theo ông, công nghệ thông tin là những sản phẩm trí tuệ có thể chuyển giao, còn công nghiệp thông tin phải được nhìn như một lĩnh vực sản xuất, kinh tế. Đây cũng là vấn đề ông đặt ra khi nhìn lại quá trình phát triển máy tính Việt Nam từ những chiếc VT80 đầu tiên.
Hiện nay, TS Nguyễn Chí Công vẫn tham gia công tác trong lĩnh vực tin học, tiêu chuẩn hóa công nghệ thông tin và giáo dục tin học. Ông là Trưởng ban Kỹ thuật Tiêu chuẩn CNTT thuộc Viện Tiêu chuẩn Việt Nam, đồng thời là Tổng chủ biên bộ sách giáo khoa Tin học Kết nối tri thức với cuộc sống.
Nhìn lại chặng đường từ chiếc VT80 được lắp ráp thủ công tại Núi Cung đến những thế hệ máy tính được đưa vào các cơ quan, nhà máy, TS Nguyễn Chí Công cho rằng, điều đáng nhớ nhất là tinh thần làm việc của một thế hệ cán bộ khoa học trẻ trong những năm đất nước còn nhiều khó khăn. Khi ấy, họ có rất ít điều kiện về thiết bị, tài liệu và kinh phí, nhưng đã tìm cách tiếp cận công nghệ mới, tự học, tự làm và tiếp tục phát triển từ những gì đã có.
Với ông, những chiếc máy tính của thời kỳ ấy có thể đã lạc hậu từ lâu, nhưng quá trình nghiên cứu, chế tạo và đưa chúng vào ứng dụng là một phần của lịch sử phát triển tin học Việt Nam. Đó cũng là câu chuyện về một thế hệ nhà khoa học đã bắt đầu công việc của mình từ những linh kiện đơn lẻ, trong một căn phòng nhỏ, rồi từng bước đưa máy tính ra khỏi phòng thí nghiệm để phục vụ sản xuất và quản lý. Respect!
Nguồn: svvn.tienphong.vn