Một người chứng kiến đã phải lên tiếng yêu cầu dừng thí nghiệm ngay lập tức vì quá kinh hoàng trước những gì đang diễn ra
Mùa hè năm 1971, một thí nghiệm tâm lý học trông có vẻ "chill" đã diễn ra tại tầng hầm Khoa Tâm lý học của Đại học Stanford (Mỹ) - một trong những trường đỉnh nhất thế giới. Nhưng mà những gì xảy ra trong vỏn vẹn 6 ngày đó đã gây bão tranh cãi cực mạnh, đặt ra một đống câu hỏi sâu xa về đạo đức nghiên cứu và làm thay đổi luôn cách nhìn của chúng ta về quyền lực, vai trò xã hội và bản chất con người.
Thí nghiệm Nhà tù Stanford (Stanford Prison Experiment - SPE) do nhà tâm lý học Philip Zimbardo thực hiện, ban đầu chỉ đơn giản là muốn tìm hiểu tác động tâm lý của việc bị giam cầm, nhưng nó đã trở thành một trong những thí nghiệm gây tranh cãi nhất và được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử ngành tâm lý học.
Để làm thí nghiệm, Zimbardo và team đã tuyển 24 nam sinh viên tình nguyện, toàn những bạn được đánh giá là khoẻ cả người lẫn tâm. Họ được chia random vào hai nhóm: "lính canh" (guards) và "tù nhân" (prisoners). Một cái nhà tù fake được dựng lên ngay tầng hầm, có ba phòng giam nhỏ, một sân chung và một phòng cho lính canh.
Những "tù nhân" bị "bắt giữ" ngay tại nhà, bị khám xét, cởi đồ và mặc đồng phục tù nhân rộng thùng thình, đi kèm với số tù thay vì tên gọi. Còn các "lính canh" thì được phát đồng phục, kính râm phản quang (để tăng cảm giác vô danh và quyền lực) cùng dùi cui, nhưng được dặn dò là không được dùng bạo lực thể chất nhé.
Tuy nhiên, chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ thôi, một sự thay đổi cực kỳ đáng sợ đã xảy ra. Các "lính canh" bắt đầu flexing quyền lực một cách ngày càng quá trớn. Họ đặt ra những quy tắc hà khắc vô cùng, thực hiện các hình phạt nhục nhã và trừng phạt các "tù nhân" vì những lỗi nhỏ xíu. Họ đánh thức các "tù nhân" lúc nửa đêm, bắt họ tập thể dục đến mệt nhoài, cấm họ đi vệ sinh và dùng những lời lẽ thô tục, xúc phạm cực mạnh.
Ngược lại, các "tù nhân" dần trở nên thụ động, lo lắng, tuyệt vọng và mất dần ý thức về bản thân mình. Họ bắt đầu làm theo một cách mù quáng mọi mệnh lệnh của lính canh, thậm chí còn bật mí lẫn nhau để tránh bị phạt. Một số "tù nhân" đã trải qua những phản ứng cảm xúc tiêu cực nghiêm trọng, từ khóc lóc, la hét đến có dấu hiệu suy sụp tinh thần luôn
Điều đáng lo là sự thay đổi này diễn ra nhanh vãi và không có dấu hiệu dừng lại. Bản thân Zimbardo, người đóng vai "giám đốc nhà tù", cũng dần bị cuốn vào vai diễn của mình, quá focus vào việc duy trì trật tự mà quên mất những tác động tiêu cực nghiêm trọng đến những người tham gia.
Cuối cùng, sau 6 ngày, Zimbardo buộc phải dừng thí nghiệm sớm hơn dự kiến (ban đầu định 2 tuần) do những tác động tâm lý quá lớn và không thể kiểm soát được nữa đối với các "tù nhân". Christina Maslach, một nhà tâm lý học xã hội và cũng là người yêu của Zimbardo lúc đó, đã bày tỏ sự kinh hoàng khi chứng kiến những gì đang diễn ra trong nhà tù giả lập, và chính sự phản đối gay gắt của chị đã góp phần quan trọng vào quyết định kết thúc thí nghiệm.
Thí nghiệm Nhà tù Stanford đã gây ra một làn sóng tranh cãi cực mạnh trong giới học thuật và công chúng, chủ yếu xoay quanh các vấn đề đạo đức.
Nhiều người cho rằng thí nghiệm này thiếu sự bảo vệ người tham gia. Các hater cho rằng Zimbardo đã không bảo vệ đầy đủ những người tham gia khỏi những tổn hại về tâm lý. Mức độ căng thẳng và lạm dụng mà các "tù nhân" phải chịu là không thể chấp nhận được. Một số ý kiến cho rằng những người tham gia không thực sự hiểu hết những rủi ro tiềm ẩn khi tham gia thí nghiệm.
Việc Zimbardo vừa là nhà nghiên cứu vừa đóng vai "giám đốc nhà tù" cũng bị chỉ trích vì có thể làm mất tính khách quan và dẫn đến những quyết định không ổn. Theo một phân tích gần đây của nhà tâm lý học Alex Haslam và Stephen Reicher (dựa trên các bản ghi âm và tài liệu lưu trữ), Zimbardo đã có những tác động trực tiếp đến hành vi của lính canh, khuyến khích họ hành động một cách khắc nghiệt hơn.
Tuy nhiên, bất chấp những tranh cãi về đạo đức và phương pháp, Thí nghiệm Nhà tù Stanford đã có những tác động sâu sắc và lâu dài đến ngành tâm lý học. Chính sự gây tranh cãi về tính đạo đức của nó đã giúp nâng cao nhận thức về đạo đức nghiên cứu. Thí nghiệm này đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về tầm quan trọng của đạo đức trong nghiên cứu tâm lý học nói riêng và khoa học nói chung, dẫn đến việc phát triển các quy tắc và hướng dẫn đạo đức nghiêm ngặt hơn cho các nghiên cứu liên quan đến con người về sau.
"Nhà tù Stanford" đã minh họa một cách mạnh mẽ cách mà các vai trò xã hội và bối cảnh tình huống có thể ảnh hưởng đến hành vi của con người, đôi khi vượt qua cả những đặc điểm tính cách cá nhân. Nó cho thấy rằng những người bình thường có thể thực hiện những hành vi tàn ác trong một môi trường nhất định có sự cho phép của quyền lực. Thí nghiệm đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về động lực của quyền lực, sự phục tùng và quá trình phi nhân tính hoá. Nó liên hệ đến nhiều hiện tượng xã hội khác nhau, từ bạo lực trong nhà tù thực tế đến các hành vi tàn ác trong chiến tranh.
Trong những năm gần đây, tính hợp lệ và kết quả của thí nghiệm Nhà tù Stanford tiếp tục được tranh luận sôi nổi. Một số nhà nghiên cứu, như Philip Zimbardo, vẫn bảo vệ những kết luận cơ bản của thí nghiệm về sức mạnh của tình huống. Tuy nhiên, những phân tích mới dựa trên các tài liệu lưu trữ và lời kể của những người tham gia đã đặt ra nhiều nghi vấn về tính khách quan và tính đại diện của thí nghiệm.
Nguồn: soha.vn
Mùa hè năm 1971, một thí nghiệm tâm lý học trông có vẻ "chill" đã diễn ra tại tầng hầm Khoa Tâm lý học của Đại học Stanford (Mỹ) - một trong những trường đỉnh nhất thế giới. Nhưng mà những gì xảy ra trong vỏn vẹn 6 ngày đó đã gây bão tranh cãi cực mạnh, đặt ra một đống câu hỏi sâu xa về đạo đức nghiên cứu và làm thay đổi luôn cách nhìn của chúng ta về quyền lực, vai trò xã hội và bản chất con người.
Thí nghiệm Nhà tù Stanford (Stanford Prison Experiment - SPE) do nhà tâm lý học Philip Zimbardo thực hiện, ban đầu chỉ đơn giản là muốn tìm hiểu tác động tâm lý của việc bị giam cầm, nhưng nó đã trở thành một trong những thí nghiệm gây tranh cãi nhất và được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử ngành tâm lý học.
Để làm thí nghiệm, Zimbardo và team đã tuyển 24 nam sinh viên tình nguyện, toàn những bạn được đánh giá là khoẻ cả người lẫn tâm. Họ được chia random vào hai nhóm: "lính canh" (guards) và "tù nhân" (prisoners). Một cái nhà tù fake được dựng lên ngay tầng hầm, có ba phòng giam nhỏ, một sân chung và một phòng cho lính canh.
Những "tù nhân" bị "bắt giữ" ngay tại nhà, bị khám xét, cởi đồ và mặc đồng phục tù nhân rộng thùng thình, đi kèm với số tù thay vì tên gọi. Còn các "lính canh" thì được phát đồng phục, kính râm phản quang (để tăng cảm giác vô danh và quyền lực) cùng dùi cui, nhưng được dặn dò là không được dùng bạo lực thể chất nhé.
Tuy nhiên, chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ thôi, một sự thay đổi cực kỳ đáng sợ đã xảy ra. Các "lính canh" bắt đầu flexing quyền lực một cách ngày càng quá trớn. Họ đặt ra những quy tắc hà khắc vô cùng, thực hiện các hình phạt nhục nhã và trừng phạt các "tù nhân" vì những lỗi nhỏ xíu. Họ đánh thức các "tù nhân" lúc nửa đêm, bắt họ tập thể dục đến mệt nhoài, cấm họ đi vệ sinh và dùng những lời lẽ thô tục, xúc phạm cực mạnh.
Ngược lại, các "tù nhân" dần trở nên thụ động, lo lắng, tuyệt vọng và mất dần ý thức về bản thân mình. Họ bắt đầu làm theo một cách mù quáng mọi mệnh lệnh của lính canh, thậm chí còn bật mí lẫn nhau để tránh bị phạt. Một số "tù nhân" đã trải qua những phản ứng cảm xúc tiêu cực nghiêm trọng, từ khóc lóc, la hét đến có dấu hiệu suy sụp tinh thần luôn
Điều đáng lo là sự thay đổi này diễn ra nhanh vãi và không có dấu hiệu dừng lại. Bản thân Zimbardo, người đóng vai "giám đốc nhà tù", cũng dần bị cuốn vào vai diễn của mình, quá focus vào việc duy trì trật tự mà quên mất những tác động tiêu cực nghiêm trọng đến những người tham gia.
Cuối cùng, sau 6 ngày, Zimbardo buộc phải dừng thí nghiệm sớm hơn dự kiến (ban đầu định 2 tuần) do những tác động tâm lý quá lớn và không thể kiểm soát được nữa đối với các "tù nhân". Christina Maslach, một nhà tâm lý học xã hội và cũng là người yêu của Zimbardo lúc đó, đã bày tỏ sự kinh hoàng khi chứng kiến những gì đang diễn ra trong nhà tù giả lập, và chính sự phản đối gay gắt của chị đã góp phần quan trọng vào quyết định kết thúc thí nghiệm.
Thí nghiệm Nhà tù Stanford đã gây ra một làn sóng tranh cãi cực mạnh trong giới học thuật và công chúng, chủ yếu xoay quanh các vấn đề đạo đức.
Nhiều người cho rằng thí nghiệm này thiếu sự bảo vệ người tham gia. Các hater cho rằng Zimbardo đã không bảo vệ đầy đủ những người tham gia khỏi những tổn hại về tâm lý. Mức độ căng thẳng và lạm dụng mà các "tù nhân" phải chịu là không thể chấp nhận được. Một số ý kiến cho rằng những người tham gia không thực sự hiểu hết những rủi ro tiềm ẩn khi tham gia thí nghiệm.
Việc Zimbardo vừa là nhà nghiên cứu vừa đóng vai "giám đốc nhà tù" cũng bị chỉ trích vì có thể làm mất tính khách quan và dẫn đến những quyết định không ổn. Theo một phân tích gần đây của nhà tâm lý học Alex Haslam và Stephen Reicher (dựa trên các bản ghi âm và tài liệu lưu trữ), Zimbardo đã có những tác động trực tiếp đến hành vi của lính canh, khuyến khích họ hành động một cách khắc nghiệt hơn.
Tuy nhiên, bất chấp những tranh cãi về đạo đức và phương pháp, Thí nghiệm Nhà tù Stanford đã có những tác động sâu sắc và lâu dài đến ngành tâm lý học. Chính sự gây tranh cãi về tính đạo đức của nó đã giúp nâng cao nhận thức về đạo đức nghiên cứu. Thí nghiệm này đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về tầm quan trọng của đạo đức trong nghiên cứu tâm lý học nói riêng và khoa học nói chung, dẫn đến việc phát triển các quy tắc và hướng dẫn đạo đức nghiêm ngặt hơn cho các nghiên cứu liên quan đến con người về sau.
"Nhà tù Stanford" đã minh họa một cách mạnh mẽ cách mà các vai trò xã hội và bối cảnh tình huống có thể ảnh hưởng đến hành vi của con người, đôi khi vượt qua cả những đặc điểm tính cách cá nhân. Nó cho thấy rằng những người bình thường có thể thực hiện những hành vi tàn ác trong một môi trường nhất định có sự cho phép của quyền lực. Thí nghiệm đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về động lực của quyền lực, sự phục tùng và quá trình phi nhân tính hoá. Nó liên hệ đến nhiều hiện tượng xã hội khác nhau, từ bạo lực trong nhà tù thực tế đến các hành vi tàn ác trong chiến tranh.
Trong những năm gần đây, tính hợp lệ và kết quả của thí nghiệm Nhà tù Stanford tiếp tục được tranh luận sôi nổi. Một số nhà nghiên cứu, như Philip Zimbardo, vẫn bảo vệ những kết luận cơ bản của thí nghiệm về sức mạnh của tình huống. Tuy nhiên, những phân tích mới dựa trên các tài liệu lưu trữ và lời kể của những người tham gia đã đặt ra nhiều nghi vấn về tính khách quan và tính đại diện của thí nghiệm.
Nguồn: soha.vn