Đan Lai là tộc người thiểu số có dân số ít ỏi nhất Việt Nam, đang sống ở xã Môn Sơn, huyện Con Cuông (Nghè An). Tộc người này từng suýt... tuyệt chủng luôn vì nghèo đói, lạc hậu và nạn hôn nhân cận huyết Dù chính quyền đã cố gắng hết sức để giúp đỡ, nhưng đến giờ cuộc sống của họ vẫn còn gặp vô vàn khó khăn...
Vùng đất không có giường nằm
Ngồi thuyền vượt sông Giăng mất tận 4 tiếng đồng hồ, cuối cùng team mình cũng cập bến được bản Cọ Phạt. Nơi đây núi non chồng chất, sương mù phủ trắng xóa, những mái nhà tranh lem nhem như tổ chim treo leo lửng lơ trên sườn núi.
Bà con Đan Lai siêu hiếu khách nha, chóe rượu được mời ngay như một cách chào hỏi. Trong không khí rộn rã, già bản La Văn Quýt đã kể về những câu chuyện kỳ lạ của tộc người mình.
Già Quýt kể lại rằng, ngày xưa bạo chúa miền Hoa Quân đã ép dòng họ La (tộc Đan Lai) phải tìm cho ra "100 cây nứa bằng vàng", không thì sẽ bị diệt cả họ. Mà làm đâu có cây nứa bằng vàng chứ Thế là cả họ La phải chạy trốn vào rừng sâu.
Điều khiến ai đến đây cũng phải há hốc mồm là người Đan Lai không có giường vì cả bộ tộc ai cũng... ngủ ngồi luôn á! Nói về tục lệ này, già Quýt chia sẻ: "Ngủ ngồi là cái nếp từ đời xưa rồi.
Ngủ ngồi là để phòng thú dữ và có thể vùng dậy chạy ngay vào rừng sâu khi bị quan quân bạo chúa truy đuổi. Đến giờ không còn bị đe dọa nữa nhưng người Đan Lai vẫn giữ thói quen ngủ ngồi".
Tối đến, team xin phép đi ngủ nhưng không thấy giường chiếu đâu cả Già Quýt bảo: "Cán bộ cứ nằm xuống sàn mà ngủ, không có giường đâu. Nếu sợ muỗi thì uống thêm một bát rượu nữa...".
Còn già thì chống thanh củi vào trán rồi ngồi ngủ. Nhìn già Quýt, mình hình dung ra cảnh người Đan Lai đã từng ngủ ngồi như vậy bao nhiêu năm trời giữa rừng sâu để chống rét và sẵn sàng đối phó với thú dữ...
Có lẽ do trốn chạy và sống khép kín quá lâu nên tộc người Đan Lai đã tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Cái đói, cái nghèo bám đuổi cả bản.
Sáng hôm sau ở bờ sông Giăng, team thấy một nhóm bé gái 13-14 tuổi đang địu trẻ, thoắt cái đã thấy vạch áo cho con bú luôn Anh Hải, cán bộ xã Môn Sơn cho biết: "Ở đây con gái, con trai 13-14 tuổi là dựng vợ gả chồng rồi.
Đã đói nghèo, người Đan Lai còn đẻ nhiều nữa. Phụ nữ 20-25 tuổi đã có 4-5 đứa con luôn".
Người Đan Lai sống biệt lập, không giao lưu với người ngoài nên trai gái trong làng lấy nhau. Hôn nhân cận huyết ngày càng làm nòi giống tộc người Đan Lai mai một.
Tuổi thọ trung bình của người Đan Lai chỉ khoảng 50, dáng người ai cũng thấp bé.
Tộc người này có những tập tục rất "kinh dị" như: Trẻ sau khi sinh dù nắng hay mưa, dù rét buốt da thịt vẫn được người nhà đem xuống suối tắm, nếu đứa trẻ vẫn sống sót thì mới đưa về nhà.
Chị em khi sinh con đều sinh trên sàn nhà chứ không đi ra trạm y tế, nên đã có một số thai phụ tử vong do băng huyết.
Ông Lương Viết Tùng, Chủ tịch UBND xã Môn Sơn cho biết: "Chính quyền các cấp cũng đã dùng nhiều biện pháp tuyên truyền vận động, nhưng giao thông khó khăn, cách trở nên những hủ tục của tộc người này vẫn chưa thể xóa bỏ hoàn toàn".
Những nỗ lực hồi sinh và bảo tồn
Vào đầu năm 1980, Bộ đội Biên phòng phát hiện nhóm người Đan Lai sinh sống như người rừng ở đầu nguồn khe Khặng. Phải rất khó khăn, bộ đội mới có thể tiếp cận được nhóm người này.
Để hồi sinh tộc người Đan Lai, chính quyền các cấp đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ, giúp đỡ đồng bào.
Năm 2006, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đề án bảo tồn và phát triển bền vững tộc người thiểu số Đan Lai với mục tiêu: Nâng cao điều kiện sống, phát triển kinh tế-xã hội nhằm bảo tồn, phát triển tộc người Đan Lai hiện đang sống trong vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát; tổ chức di chuyển 146 hộ dân tộc thiểu số Đan Lai đang sinh sống trên thượng nguồn Khe Khặng thuộc 2 bản Khe Cồn và Bản Búng, xã Môn Sơn đến vùng tái định cư tại 3 bản: Kẻ Gia, Kẻ Tắt, Bá Hạ, xã Thạch Ngàn; tổ chức ổn định cuộc sống cho 30 hộ dân ở lại tại bản Cò Phạt, với mục đích phát triển du lịch sinh thái, khai thác đặc trưng văn hóa...
Tiến độ đề án thực hiện trong 3 năm, từ 2007 đến 2009. Năm 2007, 42 hộ được đưa ra bản tái định cư Thạch Sơn, Thạch Ngàn.
Ông Lương Viết Tùng cho biết: "Đề án bảo tồn mặc dù được phê duyệt từ hơn 10 năm nay, trong đó phần lớn các hộ dân ở hai bản Cò Phạt và bản Búng sẽ được chuyển về nơi ở mới nhưng hiện nay vẫn còn hơn 230 hộ với khoảng 1.000 nhân khẩu sống trong rừng vì nhà tái định cư chưa hoàn thiện.
Hiện nay, người Đan Lai vẫn sống cuộc sống đèn dầu. Một số hộ lợi dụng sông suối để lắp mô tơ phát điện mini, nhưng điện khá phập phù theo con nước lên xuống.
Anh La Văn, một người dân ở bản Búng buồn bã: "Hơn 2 năm trước, đường dây điện được kéo từ trung tâm xã Môn Sơn vào hai bản. Bà con rất phấn khởi, nhiều hộ về xuôi mua tivi, quạt điện nhưng đến nay điện vẫn chưa đóng".
Trong khi người dân ở hai bản Cò Phạt và bản Búng đang phải chờ ngày ra nơi ở mới, thì khu tái định cư Kẻ Tắt dành cho bà con Đan Lai với 35 ngôi nhà và các công trình phụ đang hư hỏng nặng Được biết khu tái định cư này được khởi công từ năm 2012.
Tuy nhiên, khi sắp hoàn thành thì ngừng, khiến toàn bộ khu vực này trở thành hoang phế.
Trao đổi về vấn đề này, ông Trần Anh Tuấn, Trưởng ban quản lý các dự án huyện Con Cuông cho hay đơn vị đang chờ ngân sách để thực hiện việc di dời. Số tiền này ước tính khoảng 6 tỷ đồng cho việc hỗ trợ người dân trong vòng một năm.
Ông Tuấn phân trần: "Để duy trì nòi giống người Đan Lai, huyện đã có đề án di dời toàn bộ người Đan Lai ra vùng mới để sinh sống.
Huyện sẽ tạo mọi điều kiện tốt nhất để người Đan Lai hòa nhập với cộng đồng, hỗ trợ nhà cửa, cây con giống để đồng bào phát triển sản xuất. Đồng thời, huyện sẽ hướng dẫn bà con cách trồng lúa nước, chăn nuôi.
Tuy nhiên, việc triển khai còn quá nhiều bất cập. Đồng bào Đan Lai khi chuyển sang tái định cư, mặc dù được giao rất nhiều diện tích đất sản xuất, nhưng nước không có, cây lúa không cho thu hoạch, họ lại rủ nhau bỏ về rừng sống trong vòng luẩn quẩn của đói nghèo và hủ tục".
Hiện nay, cuộc sống của tộc người này đang là vấn đề làm đau đầu chính quyền địa phương và các nhà xã hội học.
Nguồn: soha.vn