"Sau khi đã đổ vô vài trăm triệu, vài tỷ đồng rồi, ai chịu nổi chấp nhận là mình sai nha"
Đó là lời phân tích của TS, Thượng tá Đào Trung Hiếu khi nói về tâm lý nạn nhân trong series phim tài liệu VTV Đặc biệt "Bẫy" - nghe mà thấy chill hết cả người luôn.
"Mình mua cũng 1,7 tỷ đồng. Nếu mà có nhiều hơn có khi lại mua nhiều nữa", bà Thủy 70 tuổi - một nạn nhân kể lại với nỗi đau tới tận tim. Nghe mà tức á, số tiền này không chỉ là tiền tích góp bao năm trời mà còn là tài sản hồi môn của cha để lại và cả tiền đi vay mượn thêm nữa
Hoàn cảnh nhà bà còn éo le hơn nữa: hai con trai mắc bệnh tâm thần, bốn đứa cháu nhỏ cần chăm sóc, chồng lại bị tai biến. Chi tiêu gia đình khủng khiếp luôn, mà toàn bộ số tiền họ có giờ "đắp chiếu" trong đống hợp đồng giấy gần như vô giá trị.
Xem tới đây, đa số mọi người đều nghĩ ngay:
Vì họ quá dễ tin người.
Vì họ tham.
Vì họ thiếu hiểu biết.
Nhưng theo TS Đào Trung Hiếu, không đơn giản như vậy đâu các bạn ơi!
"Tôi không đồng tình với cách nhìn quá đơn giản là nạn nhân đều vì lòng tham. Tất nhiên là muốn sinh lời có thật rồi. Nhưng nếu chỉ giải thích bằng lòng tham thôi thì chúng ta sẽ không hiểu được bản chất của vấn đề đâu."
Trong câu chuyện của bà Thủy, điều shock nhất không phải là bà mất 1,7 tỷ đồng, mà là sau nhiều năm chờ đợi, thấy toàn là hứa suông nhưng bà vẫn tin tiếp
Kết quả? Bà mất thêm 400 triệu đồng với hy vọng bán được mấy cái hợp đồng giấy vô nghĩa đó. Nhưng tiền mất, tật vẫn mang luôn.
"Vấn đề là hầu hết người càng mất tiền lại càng tiếp tục nộp tiền", TS Hiếu nêu nghịch lý nghe mà sốc não.
Nghe vô lý nhỉ? Nhưng theo tâm lý học hành vi thì đây là phản ứng khá phổ biến đó. Thậm chí nó còn có tên khoa học là "hiệu ứng chi phí chìm" (Sunk Cost Effect) luôn!
"Khi một người đã bỏ vào một khoản tiền lớn, họ không còn nhìn sự việc bằng con mắt của người đứng ngoài nữa", TS Hiếu phân tích. Họ bắt đầu bị ràng buộc bởi chính những gì mình đã bỏ ra. "Nếu dừng lại, họ buộc phải chấp nhận rằng số tiền ấy có thể đã mất. Ngược lại, nếu tiếp tục nộp tiền, họ vẫn còn hy vọng cứu vãn được khoản đầu tư trước đó."
Nói dễ hiểu hơn là: ban đầu họ đầu tư vì tin tưởng. Nhưng giai đoạn sau, nhiều người tiếp tục đầu tư không hẳn vì còn tin, mà vì không đủ sức chấp nhận khả năng mình đã sai
"Đây là một nghịch lý tâm lý rất phổ biến: càng mất nhiều, con người càng khó buông bỏ."
Theo chuyên gia Đào Trung Hiếu, con người không chỉ cần tiền bạc mà còn cần được ghi nhận, tôn trọng và cảm thấy mình có giá trị. Nhiều mô hình lừa đảo hiện đại đang khai thác chính xác những nhu cầu rất con người ấy.
"Kẻ lừa đảo không đánh cắp tiền trước khi đánh cắp niềm tin", ông nói - câu này nghe mà sợ quá trời!
Ông phân tích thêm, chúng không vội lấy tiền ngay từ đầu mà dành thời gian xây dựng quan hệ, lắng nghe, đồng cảm và từng bước tạo ra sự lệ thuộc cảm xúc. Trong tâm lý học tội phạm, quá trình này được gọi là "xây dựng sự lệ thuộc cảm xúc" (Emotional Dependency Building).
Điều đó được thể hiện qua chi tiết một cụ bà vẫn mỉm cười khi kể về lần đầu tiên có người gọi điện hỏi mình ăn cơm chưa, ngủ có ngon không, con cháu có thường xuyên về thăm hay không.
"Cụ bà ấy có lẽ không bị bẫy vì tham, mà vì quá cô đơn", vị chuyên gia tội phạm học nhận xét - nghe mà xót xa quá đi
Theo ông, nhiều nạn nhân thực chất không mua sản phẩm. Họ mua hy vọng: hy vọng chữa bệnh cho con, lo cho cháu, bảo đảm tương lai hoặc đơn giản là tin rằng cuộc sống của mình có thể tốt đẹp hơn. Để rồi chính khi hy vọng bị biến thành công cụ thao túng, con người trở nên đặc biệt dễ tổn thương trước những mô hình lừa đảo quá tinh vi.
Điều khiến mọi người khó hiểu là không ít nạn nhân lại là những người từng trải, có học thức, thậm chí giàu sụ với khối tài sản hàng chục tỷ đồng luôn
Theo TS Hiếu, ngộ nhận lớn nhất là cho rằng chỉ người nhẹ dạ mới bị lừa. Thực tế, các mô hình lừa đảo hiện đại không khai thác sự thiếu hiểu biết mà khai thác những thiên kiến nhận thức vốn có ở tất cả mọi người.
"Người càng thành công đôi khi càng tin vào khả năng phán đoán của bản thân." Trong khi đó, các hội thảo sang chảnh, người nổi tiếng, câu chuyện thành công hay hiệu ứng đám đông, tâm lý FOMO - không mua sẽ hết… lại được sử dụng để tạo cảm giác đây là cơ hội đáng tin cậy.
Nhưng không phải mọi thứ hào nhoáng đều là real đâu nha! Thậm chí, chính câu chuyện của bà Thủy - người đang tuyệt vọng vì mất tiền - lại bị đem ra quảng bá như một hình mẫu thành công để thuyết phục những nạn nhân tiếp theo
"Vấn đề là con người thường ra quyết định bằng cảm xúc trước, rồi mới dùng lý trí để biện minh sau." TS Hiếu nhận định đây là lý do ngay cả những người từng trải vẫn có thể trở thành nạn nhân nếu gặp đúng hoàn cảnh và đúng thời điểm.
Tại sao họ không kể với người thân?
Đây là câu hỏi quan trọng lắm đó, bởi nếu nạn nhân nói ra, rất có thể họ sẽ "thoát bẫy". Nhưng vấn đề là, vào thời điểm đó họ thường không muốn kể
Theo TS Hiếu, việc thú nhận với người thân đồng nghĩa với việc phải đối diện với khả năng mình đã bị lừa. Bởi với nhiều người, đó không chỉ là mất tiền mà còn là mất mặt.
Một người đã dành cả đời lao động, tích góp tài sản, được con cháu tin tưởng về khả năng quản lý tài chính như bà Thủy - ở tuổi ngoài 70 - vẫn là trụ cột cho cả gia đình làm sao có thể gọi điện và nói: "Mẹ vừa bị lừa mất 2 tỷ đồng."
Họ sợ bị trách móc. Sợ bị đánh giá là nhẹ dạ. Sợ bị xem là không còn đủ minh mẫn để tự quyết định những vấn đề quan trọng.
Trong nạn nhân học (Victimology), chuyên gia Đào Trung Hiếu nhận định hiện tượng này được gọi là "sự xấu hổ của nạn nhân" (Victim Shame) và chính cảm giác xấu hổ ấy khiến nhiều người chọn cách im lặng.
Trớ trêu là càng im lặng, họ càng bị cô lập khỏi những ý kiến phản biện khách quan từ bên ngoài. Lúc này, nguồn thông tin duy nhất còn lại chính là những người đang dẫn dắt họ.
Vòng xoáy vì thế ngày càng siết chặt hơn
Có thể "tự nguyện" dưới sự thao túng?
Trong suy nghĩ bình thường, chúng ta thường nghĩ sự cưỡng ép phải đi kèm với đe dọa, bạo lực hoặc khống chế. Nhưng trong tội phạm học hiện đại, con người hoàn toàn có thể bị dẫn dắt mà không cần bất kỳ sự cưỡng ép vật lý nào.
Một quyết định chỉ thực sự tự nguyện khi người đưa ra quyết định có đầy đủ thông tin, hiểu rõ rủi ro và có khả năng đánh giá khách quan các lựa chọn khác nhau. Ngược lại, khi thông tin bị bóp méo, rủi ro bị che giấu hoặc nạn nhân liên tục bị đặt trong trạng thái hưng phấn, kỳ vọng và FOMO, khả năng phán đoán độc lập sẽ suy giảm đáng kể.
Trong nhiều mô hình lừa đảo, nạn nhân không bị điều khiển bằng nỗi sợ, mà bằng hy vọng
Họ được cho xem những viễn cảnh tốt đẹp, những câu chuyện thành công và những lời hứa về tương lai. "Bề ngoài, họ vẫn tự ký tên, tự chuyển tiền. Nhưng bên trong, nhận thức đã bị dẫn dắt bởi một hệ thống tác động tâm lý được thiết kế có chủ đích", TS Hiếu nói và lý giải tội phạm học gọi đó là quá trình thao túng nhận thức (Cognitive Manipulation).
Đó cũng là lý do nhiều nạn nhân sau này thường chỉ biết nói: "Lúc đó tôi như bị cuốn theo, bây giờ nghĩ lại chính mình cũng không hiểu vì sao lại tin như vậy."
Khi cái bẫy vẫn chưa dừng lại...
Nhưng có lẽ, sự tàn nhẫn của những chiếc bẫy ấy chỉ hiện rõ nhất khi nhìn vào những gì xảy ra sau đó.
Sau khi mẹ qua đời, chị Thảo trở về Việt Nam lo hậu sự và phát hiện hàng chục hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ được cất trong nhà. Tổng số tiền người mẹ đã bỏ vào lên tới hơn 15 tỷ đồng Thế nhưng ngay cả khi bà đã mất, những cuộc gọi chào mời vẫn không dừng lại.
Một ngày nọ, chị nhận được cuộc gọi từ một người môi giới đề nghị mua lại các hợp đồng với giá cao hơn giá gốc. Người ở đầu dây bên kia không hề biết người họ đang tìm kiếm đã qua đời. "Mẹ chị mất rồi em ạ. Vì tất cả những lời hứa hẹn của các em", chị Thảo nghẹn ngào - nghe mà rớt nước mắt luôn
Ở một hoàn cảnh khác, khi bà Hòa đã cạn dần tiền tiết kiệm, sổ hưu và các khoản tích góp cả đời, điều nhân viên tư vấn quan tâm không phải là khả năng tài chính của bà. Mà là trong nhà bà còn thứ gì có thể quy đổi thành tiền.
"Cô còn vàng bạc gì không?", nam nhân viên sale lạnh lùng hỏi - nghe mà rùng mình!
Theo TS Hiếu, điều đáng sợ nhất của những mô hình này không nằm ở những bản hợp đồng hay những lời quảng cáo hấp dẫn.
Mà ở chỗ chúng biến những nhu cầu rất con người như hy vọng, niềm tin, tình thương dành cho con cháu hay khát vọng được quan tâm thành công cụ để thao túng
Và khi nhận ra điều đó, nhiều nạn nhân không chỉ mất tiền mà họ mất cả những gì mình đã dành cả đời để tích góp và gìn giữ. Đó là niềm tin, phẩm giá và cảm giác được làm chủ cuộc sống của chính mình.
Nguồn: soha.vn