Hơn một năm trời rồi đó, châu Âu cứ phải ngồi trên đống lửa, cố gắng "hòa giải" giữa Mỹ và Iran để giữ cho thỏa thuận hạt nhân JCPOA (Kế hoạch hành động chung toàn diện) đừng bị "bay màu"
Mấy ngày tới đây sẽ là lúc định đoạt luôn, khi mọi nỗ lực phút chót đang được tung ra để cứu vãn thỏa thuận này. Nguyên nhân là vì ngày 7/7, Iran đã chính thức thông báo họ đang làm giàu urani vượt quá mức cho phép trong thỏa thuận ký từ năm 2015 với nhóm P5+1
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã phải gọi điện "tâm sự" hơn 1 tiếng đồng hồ với Tổng thống Iran Hassan Rouhani vào thứ Bảy (6/7), rồi còn cử cố vấn đối ngoại hàng đầu sang Tehran ngày 9/7 để đàm phán tiếp.
Còn bên kia chiến tuyến, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Joseph Dunford cho biết Mỹ sẽ lập một liên quân để "canh" và răn đe Iran về các mối đe dọa với hoạt động thương mại trên biển
Theo Washington Post thì không lạc quan chút nào luôn, nỗ lực mong manh của châu Âu có thể sớm "game over". Pháp, Anh và Đức coi việc Tehran tăng mức làm giàu urani là "vượt quá giới hạn" rồi, và giờ họ gần như không còn cách nào khác ngoài việc áp đặt lại cấm vận lên Iran - tức là thỏa thuận hạt nhân sẽ chính thức "toang"
Các nhà ngoại giao châu Âu còn cho biết thêm, nếu Iran từ chối thanh sát viên quốc tế hoặc lắp thêm máy ly tâm làm giàu urani thì cũng sẽ kích hoạt cấm vận luôn.
Không chỉ vậy, châu Âu còn lo Mỹ sẽ "sờ gáy" các công ty đa quốc gia của họ, hoặc trả đũa nếu các nước này vẫn tiếp tục giao thương với Tehran nữa
"Chúng tôi kêu gọi Iran không có thêm hành động phá hoại thỏa thuận hạt nhân," bà Maja Kocijancic - người phát ngôn Liên minh châu Âu (EU) lên tiếng hôm 8/7. "Lúc này chúng tôi thúc giục mạnh mẽ Iran chấm dứt và đảo ngược tất cả hành động không phù hợp với cam kết đã đưa ra."
Thỏa thuận hạt nhân sắp đến "giờ G" rồi
Châu Âu đang trong cuộc đua marathon với thời gian để cứu thỏa thuận hạt nhân này. Theo Ellie Geranmayeh - chuyên gia về vấn đề phổ biến hạt nhân Iran tại Hội đồng đối ngoại châu Âu (ECFR), "người châu Âu đang cố gắng tìm ra cách 'hạ cánh' mềm nhất trước kịch bản tiến thoái lưỡng nan giữa một thỏa thuận JCPOA sụp đổ và một cuộc tấn công quân sự tiềm tàng của Mỹ hoặc Israel nhằm vào Iran".
"Cho đến nay những hành động của Iran được kiểm soát và tính toán rất càng," Geranmayeh nhận xét. "Căn cứ vào một loạt biện pháp mà Iran có khả năng áp dụng, có thể thấy họ vẫn [hành động] ở mức thấp."
"Sẽ là không thực tế nếu châu Âu bất ngờ 'rút dây' [thỏa thuận hạt nhân]," bà cho biết. Trong khi đó, sự cứng rắn của Anh, Pháp, Đức với Iran chính là điều mà Mỹ đang thúc giục và trông đợi ở các đồng minh này.
Đặc phái viên của Mỹ về vấn đề Iran, ông Brian Hook, đã "cảnh cáo" châu Âu từ tháng 6: "Nếu đang làm ăn với Iran thì các vị sẽ không bao giờ biết được là mình đang xúc tiến thương mại hay chủ nghĩa khủng bố. Quý vị không thể giao thương với cả Mỹ và Iran. Và mọi người đã lựa chọn Mỹ thay vì Iran bởi nhiều lý do." (Kiểu như bắt phải chọn team à trời )
Phó tổng thống Mỹ Mike Pence ngày 8/7 nhấn mạnh cam kết của Mỹ trong duy trì các lệnh trừng phạt Tehran. Ông cho hay, chính quyền Trump "không bao giờ cho phép Iran sở hữu vũ khí hạt nhân".
Giải pháp duy nhất đang có mà vẫn không hiệu quả
Chưa có lãnh đạo châu Âu nào "cháy" như Tổng thống Pháp Macron để ổn định tình hình Iran. Ông đã cố gắng thuyết phục Tổng thống Trump tiếp tục bám sát thỏa thuận hạt nhân vào năm 2018, nhưng thất bại.
Trong cuộc điện đàm với ông Rouhani cuối tuần qua, ông Macron đã cố thuyết phục lãnh đạo Iran rằng Paris - cùng với các đồng minh châu Âu khác - vẫn cam kết với thỏa thuận hạt nhân.
Nhưng trong thời gian ngắn, giải pháp ngoại giao không tạo ra nhiều khác biệt. Iran tuyên bố đang làm giàu urani ở mức 4.5% - vẫn rất thấp so với mức yêu cầu 90% để chế tạo vũ khí hạt nhân hay mức 20% mà nhiều người lo ngại, nhưng vẫn vượt khá nhiều so với giới hạn 3.67% của thỏa thuận JCPOA. Đây là cách Tehran gửi thông điệp về sự bất mãn của họ rất rõ luôn
Châu Âu không muốn đối đầu với Mỹ, vì lục địa già vẫn phụ thuộc nhiều vào Washington trong vấn đề đối trọng an ninh với Nga và các đe dọa khác. Dù vậy, Anh, Pháp, Đức đã dành nhiều tháng thiết lập công cụ hỗ trợ trao đổi thương mại (Instex) nhằm bảo vệ một số thỏa thuận thương mại với Iran.
Instex là phương tiện thương mại cho phép các công ty châu Âu và Iran xuất khẩu hàng hóa và nhận thanh toán ở địa phương để "lách" cấm vận của Mỹ. Tuy nhiên, Iran vẫn thất vọng khi chưa có giao dịch nào được thực thi. Những tuyên bố mới của Tehran đã gây thêm khó khăn về mặt chính trị để khởi động Instex, vì châu Âu không thể "thưởng" cho động thái vi phạm thỏa thuận hạt nhân được.
Song song với đó, các lãnh đạo châu Âu cũng không muốn vội vã khởi động điều khoản giải quyết tranh chấp trong JCPOA - điều có thể dẫn đến cấm vận trở lại với Iran. Các nước châu Âu ghi nhận Iran đã duy trì các cam kết trong suốt hơn 1 năm qua, ngay cả sau khi chính quyền Trump tuyên bố rút Mỹ khỏi thỏa thuận, và xem đây là tín hiệu về cơ hội cứu vãn thỏa thuận quan trọng này.
Cơ hội kể trên có thể sẽ bị dập tan nếu Iran có động thái bước ngoặt để phá vỡ thỏa thuận. Khi đó, châu Âu sẽ buộc phải áp cấm vận và đứng về phía Mỹ dù không mong muốn
Nếu châu Âu chính thức xác định Iran là vi phạm thỏa thuận hạt nhân, họ sẽ có khoảng 1 tháng để đàm phán trước khi áp đặt những cấm vận chủ chốt.
"Thực tế là chúng tôi hy vọng với giải pháp đứng ở vị thế trung gian, chúng tôi có thể tác động đến Iran và thúc giục họ [hành động] lý trí hết sức có thể trong bối cảnh hiện nay," theo lời Dominique Moïsi - cố vấn chiến dịch của ông Macron về chính sách đối ngoại, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Montaigne, Paris.
"Và người Iran đã đi theo một hướng khác, mà những thành tố cấp tiến đã trở nên mạnh mẽ hơn tại Iran nhờ vào chính sách của ông Donald Trump. Ở một mức độ nào đó, rủi ro chiến tranh xảy ra đang leo thang, còn khả năng ngăn chặn của chúng tôi thì dần mất đi."
Nguồn: soha.vn