"Việc di chuyển cây cầu khỏi vị trí ban đầu của nó, dù có giữ nguyên trạng cấu trúc hiện tại, vẫn làm cho công trình mất đi rất nhiều giá trị lịch sử".
Drama về cầu Long Biên đang hot hơn bao giờ hết! Bộ Giao thông Vận tải vừa thả ba phương án cải tạo cầu Long Biên, ngay lập tức dân tình và giới chuyên môn đã bắt đầu "khẩu chiến" gay gắt. Tranh cãi nhiều thế nào thì ý kiến trái chiều nhiều bấy!
Để thêm "gia vị" cho cuộc tranh luận này, chúng mình đã có buổi trò chuyện cực kỳ thú vị với chuyên gia Emmanuel Cerise - một ông người Pháp đại diện cho Vùng Ile-de-France (aka Vùng thủ đô Paris) tại Hà Nội. Ông này còn là Đồng giám đốc của Dự án hợp tác Phát triển đô thị Hà Nội – Ile-de-France (IMV), một cơ quan hợp tác giữa Vùng Ile-de-France và UBND Thành phố Hà Nội từ năm 2001. Có thể nói họ đã làm nhiều dự án về quy hoạch đô thị và bảo tồn di sản của Hà Nội, nên ý kiến của ông khá xịn đấy!
**Cầu Long Biên "xịn" ở điểm nào?**
PV hỏi ông Emmanuel rằng ai cũng nói cầu Long Biên là di sản có giá trị, nhưng cụ thể là giá trị gì thì ít ai chỉ rõ. Vậy theo ông, điểm nổi bật nhất của cầu Long Biên là gì?
Và đây là câu trả lời: Cầu Long Biên có giá trị khủng, đặc biệt là về mặt lịch sử!
Thứ nhất, đây là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng - con sông huyền thoại tạo nên cả một vùng châu thổ rộng lớn. Trước khi có cầu, muốn qua sông thì chỉ có cách... bơi thuyền thôi!
Thứ hai, đây có lẽ cũng là cây cầu thép đầu tiên ở cả Đông Nam Á luôn, vì trước đó hầu hết các cây cầu trong khu vực này chưa phải là cầu thép.
Thứ ba (và đây là phần xúc động nhất!), với ông Emmanuel, cầu Long Biên không chỉ vắt qua sông Hồng mà còn "vắt qua" cả lịch sử cận đại của Việt Nam, đặc biệt là các giai đoạn kháng chiến.
Ai là người Việt mà không biết hình ảnh những đoàn quân hùng tráng đi qua cây cầu này để giải phóng Thủ đô? Hay những trận đánh ác liệt giữa lực lượng phòng không Việt Nam với Không lực Mỹ ngay trên cầu? Thậm chí nhiều nhịp cầu bị hư hỏng cũng là dấu ấn của những cuộc chiến đầy khói lửa đó.
Về mặt lịch sử xây dựng, cầu Long Biên là nhân chứng sống cho thời hoàng kim của ngành công nghiệp sắt thép. Nó là "đương thời" với tháp Eiffel ở Paris hay cầu thép Gustave Eiffel ở Bordeaux (Pháp). Không phải tự nhiên mà người ta gọi cầu Long Biên là "tháp Eiffel nằm ngang" trên sông Hồng đâu nhé!
**Ba phương án: Chọn cái nào giờ?**
PV tiếp tục "dí" ông Emmanuel: Nếu là người phải quyết định, ông sẽ chọn phương án nào trong ba phương án cải tạo cầu Long Biên đang gây bão hiện nay?
Ông Emmanuel thừa nhận đây là câu hỏi khó đấy! Ông hiểu rõ những khó khăn của người đề xuất các phương án này.
Mỗi lần nói đến dự án cải tạo đô thị ở trung tâm Hà Nội là người ta lại... sợ khâu giải phóng mặt bằng, vì chi phí thường bay mất vài lần so với dự tính ban đầu. Vì thế, các phương án đưa ra cũng bị ảnh hưởng không nhỏ bởi yếu tố "tiền bạc" này.
Nếu phải chọn, ông Emmanuel sẽ nghiêng về **phương án 3** nhưng có điều chỉnh một chút. Cùng xem ông phân tích từng phương án nhé:
**Phương án 1:** Chưa tôn trọng nguyên tắc bảo tồn di sản lắm!
Việc di chuyển cây cầu khỏi vị trí ban đầu, dù có giữ nguyên cấu trúc, vẫn làm nó mất đi giá trị lịch sử. Mỗi công trình di sản không chỉ có giá trị về kiến trúc hay thời điểm xây dựng mà còn có giá trị "gắn bó với nơi chốn". Tức là nó phải ở đúng chỗ nó được sinh ra chứ không phải xê dịch đi chỗ khác. Di chuyển cầu Long Biên đi vài chục mét cũng chẳng khác gì di chuyển nó đến địa điểm hoàn toàn mới, vì nó không còn gắn với "cội nguồn" nữa.
Hơn nữa, xu thế hiện nay là bảo tồn kết hợp phát triển, chứ không phải bảo tồn kiểu... nhét vào bảo tàng! (Trừ khi công trình đã thành phế tích không dùng được nữa).
**Phương án 2:** Còn tệ hơn!
Việc xây lại một cây cầu có hình dáng gần như nguyên vẹn nhưng thay đổi quy mô chẳng khác gì... phá đồ cổ thật để thay bằng đồ giả cổ!Về mặt kỹ thuật thì có thể làm lại một bản sao y chang cầu Long Biên ở bất kỳ đâu, nhưng những người yêu di sản thực sự sẽ không đánh giá cao đâu. Bởi vì công trình đó không còn dấu ấn thực sự của thời gian hay dấu vết của những sự kiện lịch sử nó đã trải qua.
Nghe nói ở Trung Quốc có "hàng nhái" tháp Eiffel hay cả ngôi làng cổ của Áo với độ chính xác 100%, nhưng những người thực sự am hiểu di sản sẽ không bao giờ đánh giá cao mấy thứ đó. Họ chỉ coi đó là... đồ cóp nhặt vô giá trị thôi!
**Phương án 3:** Đây mới là lựa chọn khả thi nhất!
Nhưng phải là một cây cầu mới hoàn toàn chạy song song với cầu cũ để đảm bảo không tác động gì đến cầu cũ.Ông Emmanuel biết nhận xét này sẽ gây bất ngờ hoặc phản ứng từ nhiều đồng nghiệp ở Việt Nam, nhưng đó là phương án phù hợp nhất trong ba lựa chọn hiện tại.
Xây cầu đường sắt mới song song với cầu Long Biên sẽ đảm bảo được hai mục đích:
- Giải quyết yêu cầu về công năng (phải có cầu đường sắt vượt sông Hồng tại vị trí không làm thay đổi nhiều hướng tuyến của tuyến đường sắt đô thị số 1)
- Vẫn giữ được cầu Long Biên để bảo tồn theo hướng chuyển đổi công năng nhưng không gây tác động quá lớn
Vấn đề còn lại chỉ là giải quyết hai khía cạnh: hình dáng kiến trúc của cầu mới và khoảng cách giữa hai cây cầu.
**Chi tiết phương án của ông Emmanuel:**
Về **hình dáng kiến trúc**: Cầu mới cần loại bỏ các vòm cuốn phía trên và thu gọn bề rộng mặt cầu để chỉ có kết cấu gồm các trụ cầu và bản mặt cầu phẳng đủ bố trí hai làn đường sắt. Vị trí các trụ cầu mới sẽ song song đúng với các trụ của cầu Long Biên.
Với cấu trúc này, cầu mới sẽ không "gây nhiễu" hay ảnh hưởng tới hình dáng của cầu Long Biên dù ở gần kề.
Về **khoảng cách**, có hai lựa chọn:
1. Nằm thật gần kề để cầu mới gần như bị "chìm" vào bóng dáng của cầu cũ
2. Có khoảng cách đủ xa (tối thiểu 200m) để tạo "vùng đệm" không ảnh hưởng tới hình ảnh cầu cũ
Ông Emmanuel biết nhiều đồng nghiệp Việt Nam sẽ thích lựa chọn thứ hai hơn, nhưng ông dám đề cập lựa chọn thứ nhất vì hiểu những khó khăn về giải phóng mặt bằng ở Việt Nam, nhất là ở Hà Nội. Lựa chọn thứ nhất sẽ giúp dung hòa cả hai yếu tố: giảm thiểu tác động về mặt hình ảnh đối với cầu di sản nhưng vẫn không gây quá nhiều khó khăn cho giải phóng mặt bằng và tính khả thi của dự án.
**Câu chuyện từ Bordeaux**
PV tinh ý nhận ra ông Emmanuel đang liên hệ đến cầu di sản Gustave Eiffel bắc qua sông Garonne ở thành phố Bordeaux của Pháp phải không?
Ông Emmanuel công nhận luôn: "Bạn rất tinh ý!"
Thật trùng hợp là có khá nhiều điểm giống nhau giữa cầu Long Biên và cầu Gustave Eiffel:
- Cả hai đều có kết cấu khung thép và được xây dựng gần như cùng thời kỳ (nửa cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20)
- Về công năng ban đầu, cả hai đều là cầu dành cho đường sắt chạy ở giữa và hai bên dành cho người đi bộ cũng như phương tiện thô sơ
- Cả hai cầu đều do công ty từng tham gia xây dựng tháp Eiffel tiến hành thi công. Thậm chí cầu Gustave Eiffel còn do chính kiến trúc sư này trực tiếp chỉ đạo, vì thế mới mang tên ông! ️
Đến năm 2008, cầu Gustave Eiffel chính thức được dừng khai thác sau đúng 140 năm sử dụng và một cây cầu đường sắt mới đã được xây dựng ngay liền kề về phía thượng lưu sông Garonne. Cầu mới này có cấu trúc chỉ gồm các trụ đỡ và bản mặt cầu phẳng, tuyệt đối không có các kết cấu chịu lực hay trang trí phía trên mặt cầu.
Với phương án đó, người ta vẫn giữ được cầu Gustave Eiffel ở nguyên vị trí cũ để bảo tồn, nhưng hướng tuyến của các tuyến đường sắt quan trọng đi qua vị trí này không thay đổi quá lớn, trong khi hình dáng của cầu mới cũng không gây ảnh hưởng quá nhiều đến cầu lịch sử. Đặc biệt khi nhìn từ phía hạ lưu, người ta gần như không thấy có ảnh hưởng đáng kể nào của cầu mới đối với hình ảnh của cầu Gustave Eiffel.
Tuy nhiên, ông Emmanuel cũng nhấn mạnh rằng việc liên hệ với trường hợp của cầu Gustave Eiffel không phải để tìm một giải pháp tối ưu cho dự án cải tạo cầu Long Biên mà chỉ là tìm một giải pháp tôn trọng di sản nhất nhưng không vì thế mà hy sinh mọi nhu cầu phát triển chỉ để phục vụ bảo tồn di sản.
"Mọi cuộc tranh luận về chuyên môn đều cần thiết nhưng đến một lúc nào đó nó cũng phải khép lại để nhường chỗ cho quyết định phù hợp nhất với tình hình thực tại. Mọi câu chuyện về dung hòa giữa bảo tồn và phát triển đều đòi hỏi chúng ta cần có cách tiếp cận linh hoạt và cân đối giữa các nhu cầu. Nếu quá nghiêng về phía nào thì dự án của chúng ta cũng đều khó trọn vẹn," ông Emmanuel chia sẻ.
Vậy là xong buổi trò chuyện siêu thú vị này! Bạn nghĩ sao về quan điểm của chuyên gia Pháp? Comment cho mình biết nhé!
Nguồn: soha.vn