Hồi xưa khi thế giới còn "mờ mịt" chưa ai biết rõ, hai anh học giả Châu Âu đã cùng nhau tạo ra một tấm bản đồ "xịn sò" đến mức ảnh hưởng tới tận bây giờ ️
Ở một thị trấn nhỏ xinh đầy cây xanh tên St-Dié-des-Vosges, nằm ở thung lũng Meurthe miền đông bắc nước Pháp - cách Strasbourg 68km về phía tây nam, cách Basel của Thụy Sĩ 93km về tây bắc và cách Freiburg của Đức 74km về tây bắc. Giờ có GPS, Google Maps thì ez game rồi, nhưng mấy trăm năm trước, khi phần lớn thế giới còn là ẩn số, mấy anh học giả đã tụ họp tại đây để tạo ra một tấm bản đồ "đỉnh của chóp" - hoàn toàn khác biệt so với những gì có trước đó. Và đây chính là nơi khai sinh ra cái tên "America" (Châu Mỹ) luôn nha!
Tấm bản đồ này được in năm 1507, kích thước "khủng" 1,4m x 2,4m, với tham vọng "vẽ cả thế giới" vào một tờ giấy. Và thật sự nó đã làm được điều chưa ai làm được trước đó!
Trong nhiều thế kỷ, người Châu Âu cứ nghĩ thế giới chỉ có ba mảnh đất: Châu Á, Châu Phi và Châu Âu thôi, với Jerusalem làm "trung tâm vũ trụ". Đó là lý do tại sao Christopher Columbus - anh thám hiểm nổi tiếng người Ý làm việc cho Tây Ban Nha - mất một năm trước đó (1506) vẫn cứ nghĩ nơi mình đặt chân đến ở Châu Mỹ chỉ là một phần của Châu Á
Nhưng tấm bản đồ mới này đã lần đầu tiên cho thấy "phần thứ tư của thế giới" đấy! Bên trái Châu Âu, nó vẽ một dải đất dài hẹp của Nam Mỹ, với Bắc Mỹ nhỏ xíu ở phía trên. Lục địa mới được bao quanh bởi nước, và ở vùng đất mà ngày nay là Brazil, các anh làm bản đồ đã viết tên: America.
Tấm bản đồ "huyền thoại" này được gọi là bản đồ Waldseemüller, theo tên của anh học giả Đức Martin Waldseemüller - người vẽ nó. Nhưng thật ra Martin chỉ là một thành viên trong nhóm mà Walter Lud (một giáo sĩ ở St-Dié-des-Vosges) tập hợp lại. Lud siêu mê vũ trụ học - tức nghiên cứu về Trái Đất và vị trí của nó trong vũ trụ - và muốn tạo ra một bức tranh thế giới kết hợp cả kiến thức xưa lẫn thông tin mới từ các chuyến đi biển thời đó.
Để làm được việc này, ông xin được tài trợ từ René II - công tước vùng Lorraine - mở luôn một nhà in tên Gymnasium Vosagense và gom team gồm Waldseemüller và một học giả Đức khác là Matthias Ringmann.
Theo tác giả Toby Lester của cuốn sách "Phần Thứ Tư Của Thế Giới", thì Ringmann chính là người chỉ đạo viết cuốn sách đi kèm với bản đồ và gần như chắc chắn là người nghĩ ra cái tên "America"
Việc hai người Đức này cùng làm project ở St-Dié-des-Vosges không chỉ vì có tiền đâu. Vị trí địa lý của thị trấn cũng "xịn" lắm! Như Toby Lester giải thích: "Có những người thám hiểm từ bờ biển Đại Tây Dương ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mang về đống thông tin khổng lồ, có người Ý bơm tiền và theo dõi các chuyến thám hiểm, còn người Đức ở giữa lo việc in ấn cực nhọc." Vùng St-Die, gần Strasbourg, Basel và Freiburg chính là nơi hội tụ mà thông tin có thể "bay" qua lại dễ dàng.
Bản đồ này, được in năm 1507, đã mô tả thế giới nhiều hơn bao giờ hết. Nhưng nó cũng kéo theo một đống drama kéo dài hàng thế kỷ luôn!
Trong cuốn sách đi kèm (hoàn toàn bằng tiếng Latin), họ giải thích lý do đặt tên lục địa mới theo nhà thám hiểm người Ý Amerigo Vespucci. Vì các tên lục địa khác đều là giống cái theo tiếng Latin - Europa, Africa, Asia - nên tên vùng đất mới cũng phải là giống cái: "America"
Và từ đây bắt đầu màn "beef" kéo dài! Từ tu sĩ Tây Ban Nha Bartolomé de la Casas (thế kỷ 16) nói đây là "xúc phạm và bất công" với Columbus, đến nhà văn Mỹ Washington Irving năm 1809 viết về "những kẻ lừa đảo" ở Florence đã cướp vinh quang của Columbus.
Nhưng sự thật là gì? Tuy Columbus có 4 chuyến đi qua Đại Tây Dương từ năm 1492, nhưng ông chỉ chạm đất liền lục địa ở chuyến thứ ba năm 1498. Còn theo thư của Vespucci năm 1504 gửi Công tước René, thì ông đã tới lục địa từ năm 1497 - tức trước Columbus 1 năm! Dù các nhà sử học có nghi ngờ tính xác thực của bức thư, nhưng Waldseemüller và Ringmann đã tin và lấy tên theo đó.
Còn một bí ẩn nữa ở đây: Làm sao năm 1507 mấy anh này biết lục địa được bao quanh bởi nước??? Theo tài liệu chính thức, người Châu Âu đầu tiên nhìn thấy Thái Bình Dương là Vasco Núñez de Balboa năm 1513 - tức 6 năm SAU khi bản đồ được in! Có phải họ đoán mò, hay biết thông tin bí mật từ người Bồ Đào Nha? Plot twist ở chỗ năm 1494, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã "chia đôi thế giới" trong Hiệp Ước Tordesillas. Mọi thứ ngoài vùng Brazil thuộc về Tây Ban Nha - đó là lý do tại sao Brazil là nước duy nhất nói tiếng Bồ Đào Nha ở Nam Mỹ đấy!
Quả địa cầu đi kèm bản đồ Waldseemüller chứng minh người Châu Âu thời Trung cổ đã biết Trái Đất tròn rồi nhé - không phẳng đâu!
Bí ẩn khác: Dù in tới 1.000 bản năm 1507, nhưng tất cả đều... mất tích! Khác với sách được cất trong thư viện, bản đồ được treo để dùng nên không tồn tại lâu. Người ta đã tìm kiếm suốt nhiều thế kỷ, cho đến năm 1901 Cha Joseph Fischer mới tìm thấy một bản duy nhất ở Wolfegg Castle, Đức.
Tấm bản đồ này - còn được gọi là "giấy khai sinh của Châu Mỹ" - đã được Thư Viện Quốc hội Hoa Kỳ mua năm 2003 với giá "choáng váng" 10 triệu đô!
Nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở việc vẽ và đặt tên Châu Mỹ đâu. Như Lester giải thích: "Bản đồ giống như một bài viết Wikipedia, kết hợp và chỉnh sửa siêu nhiều thông tin khác nhau. Nó không chỉ về không gian, mà còn về thời gian nữa!"
Điều này thể hiện qua hai hình ở trên cùng bản đồ: một là nhà địa lý Hy Lạp Ptolemy (đại diện tri thức cổ đại), một là Vespucci (đại diện tri thức hiện đại). Việc đặt hai người đàn ông thay vì Chúa ở trên cùng bản đồ cũng gửi thông điệp mạnh mẽ: "Trước đây chỉ Chúa mới nhìn thấy cả thế giới, nhưng giờ chúng tôi cũng làm được rồi. Và nếu chúng tôi có thể vẽ bản đồ và sở hữu toàn thế giới, chúng tôi có thể thống trị nó!"
Cuối cùng, bản đồ Waldseemüller nhắc nhở ta rằng: TẤT CẢ bản đồ đều mang tính chính trị! Việc đặt phía Bắc ở trên cùng (thay vì phía Đông như trước), đặt Châu Âu ở giữa, và đặt tên cả một lục địa có người đang sống theo tên một người Châu Âu - tất cả thể hiện thái độ và tham vọng của người Châu Âu thời đó. Đó là quan điểm báo trước cách người Châu Âu sẽ chiếm đoạt đất đai, tài nguyên, con người, xóa bỏ văn hóa và giết chết hàng triệu người
Nguồn: tinhte.vn