Không phải ngẫu nhiên mà tháng 04/2022, Liên Hiệp Quốc phải lên tiếng kêu gọi cả thế giới xem xét lại cách khai thác và sử dụng cát đâu nha! Cát là một trong những tài nguyên thiên nhiên được "xài" nhiều nhất trên thế giới, và giờ phải hướng tới phát triển bền vững thôi. Nhiều chuyên gia còn đề xuất luôn "nền kinh tế tuần hoàn về cát" ấy chứ.
Nghe có vẻ weird nhưng cát thực sự không phải nguồn tài nguyên vô hạn đâu mọi người ơi! Nó đang bị khai thác nhanh hơn khả năng tái tạo tự nhiên rất nhiều, bởi vì phải mất hàng triệu năm cát mới được tái tạo trong tự nhiên. Vậy nên có thể dẫn tới sự thiếu hụt trong tương lai gần, trong khi cát lại là vật liệu không thể thiếu trong vô vàn lĩnh vực: từ ngành chế tác thủy tinh, sản xuất nhựa, xà phòng bột giặt, kem đánh răng, mỹ phẩm, đến chế tạo chip điện tử, pin mặt trời... và đặc biệt là trong xây dựng, làm cầu đường.
Theo TV5 Monde, chỉ riêng trong lĩnh vực xây dựng, 2/3 các công trình trên thế giới được xây từ bê-tông, và 2/3 bê-tông là từ cát. Làm 1km đường cũng cần tới 30.000 tấn cát luôn đó!
Cát - Nguồn tài nguyên được sử dụng nhiều thứ hai trên thế giới
Trả lời RFI Tiếng Việt ngày 22/06/2022, giáo sư địa chất biển và bờ biển Eric Chaumillon, Đại học La Rochelle và Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp (CNRS), giải thích tại sao cát không phải nguồn tài nguyên vô tận như nhiều người vẫn nghĩ:
"Cát được tiêu thụ với số lượng cực kỳ lớn, cát thực sự là một trong những loại tài nguyên được sử dụng nhiều nhất trên hành tinh Trái đất, xếp thứ 2 (sau nước), trước dầu mỏ, trước cả khí đốt. Về khối lượng, mỗi năm có 40-50 tỷ tấn cát được tiêu thụ, đây thực sự là khối lượng vô cùng lớn, tương đương với một bức tường cao 27m và dày 27m bao quanh Trái đất."
Tại sao cát lại được tiêu thụ nhiều đến vậy? Chủ yếu là phục vụ xây dựng và đặc biệt là để đổ bê tông, nhưng cát cũng được sử dụng để xây đường bộ, đường sắt, đường cao tốc, và san lấp biển khai hoang để mở rộng diện tích mặt bằng cho con người sinh sống.
Cần nói rõ là những con số trên liên quan đến vật liệu cát dạng hạt thô để phục vụ xây dựng, có kích cỡ có thể lên tới 12,5cm, chứ không phải là loại cát mịn chỉ có kích cỡ 63 micromet đến 2 milimet (vốn không xài trong xây dựng).
Trên thực tế, lượng cát trên Trái đất là vô cùng lớn, bởi vì đa phần là trầm tích của hành tinh. Trầm tích là mảnh vụn của đá, cũng có thể có lẫn các mảnh vỡ của vỏ sinh vật sống. Cát chiếm khoảng ¼ tổng lượng trầm tích của Trái đất, có một số ước tính với sai số khá lớn, nhưng có thể lấy con số 120 triệu tỷ tấn. Con số này thực sự khủng, nhưng không phải tất cả đều có thể khai thác được, bởi vì trong số đó có rất nhiều cát bị chôn vùi ở rất sâu trong lòng đất hoặc rất sâu dưới đáy đại dương.
Vì vậy, trên thực tế, phần cát có thể khai thác được thì nhỏ hơn nhiều so với tổng số rất cao nói trên. Người ta vẫn ví số cát trên Trái đất nhiều như sao trên trời, nhưng nếu nói về phần có thể khai thác được thì ít hơn rất nhiều.
Có một nghịch lý ở đây: Một mặt, có rất nhiều cát trên hành tinh Trái đất, nhưng mặt khác cát lại là tài nguyên không thể tái tạo. Trong thực tế ngày nay, lượng cát được khai thác từ Trái đất lớn hơn nhiều so với lượng cát các con sông đổ ra đại dương. Con người khai thác nhiều cát hơn cả lượng mà tất cả các con sông chuyển ra đại dương luôn đó!
"Vì vậy, chúng ta đã thực sự đến thời điểm mà hoạt động của con người lớn hơn hiện tượng địa chất lớn nhất - sự xói mòn của tất cả các lục địa và sự vận chuyển trầm tích của tất cả các con sông trên thế giới," giáo sư Eric Chaumillon nhấn mạnh.
Từ đất liền hướng ra biển và tác động đến hệ sinh thái
Ngoài xây dựng, thì bồi lấp biển để đắp đảo nhân tạo, mở rộng diện tích đất liền là lĩnh vực thứ hai sử dụng nhiều cát nhất. Singapore và Dubai là những thành phố đi đầu trong lĩnh vực lấn biển này.
Khi các vỉa cát ở đất liền, trong lòng đất đã gần cạn, cát sa mạc thì lại quá mịn, đều, tròn, không phù hợp với xây dựng, sản xuất công nghiệp, thì từ cuối thế kỷ 20, các nhà khai thác bắt đầu chuyển hướng xuống đáy biển, nhưng không quá xa bờ. Theo trang Mmaterre, lượng cát biển khai thác được là 75 triệu tấn/năm, dù mới chỉ chiếm 2,5% tổng lượng cát được khai thác, nhưng về lâu dài chắc chắn sẽ tăng.
Nhưng việc khai thác cát biển có dễ hay không? Việc khai thác gây tác động thế nào tới môi trường, sinh thái? Chuyên gia Eric Chaumillon, đồng tác giả hai cuốn sách về tầm quan trọng của cát và trầm tích đối với các vùng ven sông, ven biển, cho biết thêm:
"Điều này phụ thuộc vào nhiều điều kiện. Cát tự nhiên, loại có thể khai thác được, chủ yếu có ở 2 nơi. Ở đáy sông, trầm tích lắng tụ khá nhiều tính theo bề ngang và cả độ dày, do đó khá dễ khai thác. Mình nghĩ rằng khá nhiều bạn khi đi đây đó đã từng nhìn thấy các công trường khai thác cát gần sông với những cỗ máy đào sâu dưới đáy sông để xúc cát. Như thế là khá dễ bởi chúng ta ở trên lục địa và sông thường là ở những vùng bằng phẳng, thế nhưng những vùng bằng phẳng thì cũng thường là nơi có các hoạt động của con người, có đường sá, đường cao tốc chạy qua, có các thành phố lớn nên không thể khai thác được."
Do đó, trước nhu cầu cao của con người về khai thác cát, càng ngày người ta càng quan tâm đến việc khai thác cát ở biển. Khai thác cát ở biển thì phức tạp hơn một chút. Cần có các con tàu khai thác chuyên dụng với những đường ống lớn để hút cát từ dưới đáy biển. Như vậy là cần có nhiều phương tiện máy móc quan trọng và để có lời thì các nguồn cát khai thác phải không quá xa bờ biển.
"Đây là một hoạt động được quản lý cực kỳ nghiêm ngặt tại Pháp vì các tác động lên hệ sinh thái là rất lớn. Ngày nay, chúng ta đang hứng chịu hiện tượng xói mòn đa dạng sinh học, yếu tố đầu tiên giải thích sự xói mòn đa dạng sinh học này là sự biến mất của các môi trường sống. Cát, dù là cát biển hay phù sa ở các con sông đều góp phần hình thành môi trường sống của một số loài sinh vật. Do đó, đương nhiên là việc khai thác cát có tác động tới hệ sinh thái."
Khai thác cát thực sự có những tác động đến các dòng sông: Có một sự cân bằng giữa trầm tích lắng đọng và dòng chảy của sông, nếu khai thác quá nhiều thì sẽ dẫn đến đáy sông bị xói mòn quá mức, làm rối loạn hoàn toàn dòng chảy của nước, thậm chí còn gây mất ổn định cho các trụ cầu...
Do đó, ở Pháp, khai thác cát ở sông hoàn toàn bị cấm. Khai thác cát ngoài biển thì cũng gây vấn đề, khai thác cát phải ở xa các bờ biển vì có sự trao đổi trầm tích giữa bãi cát ở đáy biển và bãi cát ở bờ biển. Hoạt động khai thác phải tránh không gây tác động tới sự cân đối về lượng cát ở đáy biển và bãi biển, bởi bãi biển là những "lá chắn" tốt nhất để bảo vệ con người khỏi ảnh hưởng của các cơn bão và về lâu dài, để bảo vệ chúng ta khỏi tác động của hiện tượng nước biển dâng cao do biến đổi khí hậu.
Đó là lý do tại sao hoạt động khai thác cát được quản lý chặt chẽ tại Pháp. Chính vì có những tác động đến hệ sinh thái và môi trường sống nên cần có những quy định khá nghiêm ngặt để hạn chế những tác động này. Các nghiên cứu sơ bộ phải được thực hiện trước khi cho phép khai thác cát. Và các nhà khai thác cát phải chứng minh qua các nghiên cứu rằng các tác động gây ra cho hệ sinh thái là không đáng kể.
"Thế nhưng, tình hình quốc tế thì có thể rất khác với ở Pháp. Ở quốc tế, những nghiên cứu sơ bộ này không phải lúc nào cũng được thực hiện và ở một số nước có sự khai thác cát vô độ, không tuân thủ quy định. Điều này rất có hại đối với các hệ sinh thái, đặc biệt là đối với các hệ sinh thái ven sông, ven biển nơi cát được khai thác."
Trước nhu cầu sử dụng cát, đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng trong những năm qua không ngừng tăng cao, giáo sư Eric Chaumillon lưu ý vài điều:
"Để hạn chế những tác động có hại này, ưu tiên đầu tiên là sử dụng điều độ, cũng giống hệt như đối với năng lượng, chúng ta phải biết tiêu thụ điều độ, đúng mức. Như chúng ta đã thấy, việc tiêu thụ cát chủ yếu liên quan đến xây dựng, thế nên điều đầu tiên là phải hạn chế nghiêm ngặt, chỉ cho phép các dự án xây dựng thật cần thiết."
Trên thực tế, có nhiều tòa nhà xây xong rồi lại chẳng có ai ở, những sân bay không được sử dụng nhiều, ví dụ ở Ireland hoặc ở Tây Ban Nha. Sau các giai đoạn tăng trưởng kinh tế, người ta đầu tư rất nhiều vào nhà ở và xây dựng, rồi khi những giai đoạn tăng trưởng này qua đi, khủng hoảng xảy ra và thấy có những công trình dựng lên chẳng để làm gì cả. Waste of resources thật sự!
Cũng có một lựa chọn khác: cải tạo thay vì đập đi xây mới. Hiện giờ trong các thành phố, người ta san phẳng rất nhiều tòa nhà để xây lại, đương nhiên là việc xây mới đòi hỏi nhiều nguyên vật liệu.
"Bên cạnh việc sử dụng điều độ còn có sự thay thế vật liệu. Có không ít thử nghiệm, sáng chế đang được thực hiện. Khi chúng ta phá hủy các tòa nhà cũ thì cũng có thể tái chế vật liệu. Ngoài ra, cần khai thác tạo giá trị cho rác thải công nghiệp, phế liệu, thậm chí còn có khả năng sử dụng gỗ vụn, xơ dừa," chuyên gia nhấn mạnh.
Trong suốt một thời gian dài, cát không được coi là lĩnh vực thu hút sự chú ý, nhưng khi dân số thế giới ngày càng tăng, các dự án xây dựng ngày càng nhiều và hoành tráng, các vỉa cát ngày càng giảm, việc khai thác ngày càng phức tạp thì cát ngày càng có giá trị.
Trung Quốc chỉ trong 4 năm 2013-2017 sử dụng lượng cát bằng cả nước Mỹ trong suốt một thế kỷ đó các bạn! Nhu cầu về cát và lợi nhuận thu được cao đến mức tại nhiều nước các băng đảng "mafia cát" xuất hiện ngày càng nhiều, chẳng hạn ở Trung Quốc, Ấn Độ, Cam Bốt, Senegal, Maroc, Tây Phi và nhiều nước đang phát triển khác.
Nguồn: tinhte.vn