Ít ai ngờ được là có một địa danh ở Hải Phòng từng được "ông tổ" Isaac Newton nhắc đến trong công trình khoa học xuất bản cách đây hơn 300 năm rồi nè! Điều đặc biệt là vùng biển này có quy luật thủy triều khác thường đến mức được đưa vào những ghi chép phục vụ nghiên cứu của ông luôn đó.
Cảng Batsham nằm ở đâu Việt Nam?
Địa danh được nhắc đến là Batsham, còn xuất hiện dưới các cách viết Batsha và Batshaw trong tài liệu phương Tây. Theo kết quả nghiên cứu công bố năm 2025 trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, cảng biển này nằm tại khu vực Bàng La xưa, nay thuộc phường Nam Đồ Sơn, TP Hải Phòng (gần gần mình nè các bạn ơi! ️).
Việc xác định vị trí Batsham được thực hiện thông qua quá trình truy tìm và đối chiếu nhiều nguồn sử liệu, như làm detective vậy đó. Các nhà nghiên cứu kết hợp bản đồ do người phương Tây lập trong quá khứ với tài liệu về địa chất, địa hình, lịch sử và kết quả khảo sát tại thực địa. Từ đó, họ tìm được mối liên hệ giữa tên cảng xuất hiện trong tư liệu cổ với địa danh Bàng La hiện nay.
Dấu vết về Batsham còn được lưu lại trong Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (tạm dịch: Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên) – tác phẩm được Isaac Newton công bố lần đầu năm 1687. Trong phần bàn về thủy triều, ông đã sử dụng những ghi chép từ cảng biển thuộc xứ Đàng Ngoài để minh họa cho các hiện tượng tự nhiên. Sao mà xịn sò vậy!
Sự xuất hiện của địa danh này không phải ngẫu nhiên đâu nha. Theo tư liệu được Newton dẫn lại, vùng biển Batsham có chế độ thủy triều không giống quy luật thường gặp ở nhiều nơi khác. Trong một ngày, nước biển thường chỉ trải qua một chu kỳ lên và xuống, thay vì hai chu kỳ như kiểu bán nhật triều phổ biến. Cái này gọi là "độc lạ" đúng nghĩa luôn!
Các ghi chép còn đề cập đến những khoảng thời gian đặc biệt trong tháng âm lịch. Khi Mặt Trăng đi qua vùng xích đạo, tại Batsham có thể xuất hiện khoảng hai ngày nước gần như không lên xuống hoặc chỉ biến động với biên độ rất thấp. Kiểu nước biển "đứng im" luôn á!
Những đặc điểm này khiến cảng biển xưa trở thành một địa danh đáng chú ý trong các tư liệu khoa học được Newton sử dụng. Sau nhiều thế kỷ, việc xác định lại vị trí Batsham cũng góp phần kết nối những ghi chép khoa học của phương Tây với lịch sử địa lý vùng ven biển Bắc Bộ. Tự hào ghê!
Isaac Newton nghiên cứu thủy triều Việt Nam qua tư liệu hàng hải
Dù đưa hiện tượng tại Batsham vào công trình khoa học của mình, Newton chưa từng đặt chân đến Việt Nam luôn nha (hơi tiếc ). Những thông tin ông tiếp cận được đến từ các nhà hàng hải phương Tây từng hoạt động tại vùng biển Đàng Ngoài trong thế kỷ XVII.
Một trong những tư liệu quan trọng là bức thư thuyền trưởng Francis Davenport gửi thư ký Hội Hoàng gia London vào mùa hè năm 1678. Trong thư, Davenport mô tả tình trạng thủy triều tại cảng Batsham, cho biết mỗi ngày nước chỉ lên một lần rồi xuống một lần (chứ không phải hai lần như bình thường đâu nhen).
Đây không đơn thuần là những ghi chép về hiện tượng tự nhiên. Với các tàu buôn có trọng tải lớn, việc nắm được thời điểm nước lên, xuống có ý nghĩa thiết thực trong quá trình lựa chọn thời gian và tuyến di chuyển qua cửa sông. Vì vậy, Davenport đã ghi lại khá cụ thể ngày tháng và diễn biến mực nước nhằm cung cấp thông tin cho hoạt động hàng hải. Cẩn thận là trên hết mà!
Những quan sát thực tế này sau đó trở thành một phần dữ liệu được Newton sử dụng khi nghiên cứu về thủy triều. Trong tác phẩm Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên, ông đề cập đến Batsham như một trường hợp cho thấy chế độ thủy triều không chỉ chịu ảnh hưởng của lực hấp dẫn từ Mặt Trăng và Mặt Trời mà còn phụ thuộc vào điều kiện địa lý của từng vùng biển. Á đù, sâu sắc quá đi!
Trong các tài liệu phương Tây từ thế kỷ XVII-XVIII, Batsham còn được ghi dưới những tên gọi khác như Batsha hoặc Batshaw. Đây là địa danh gắn với hoạt động hàng hải và thương mái tại vùng Đàng Ngoài. Theo kết quả nghiên cứu đối chiếu bản đồ cổ và tư liệu lịch sử, vị trí cảng xưa được xác định thuộc khu vực Đồ Sơn, TP Hải Phòng ngày nay.
Ngày nay, Hải Phòng tiếp tục giữ vai trò là một trong những trung tâm cảng biển quan trọng của Việt Nam. Theo danh mục bến cảng thuộc các cảng biển Việt Nam, thành phố hiện có 52 bến cảng. Con số ấn tượng đấy chứ!
Trong quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển giai đoạn 2021-2030, Hải Phòng được định hướng mở rộng năng lực khai thác. Cụ thể, đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu đạt 61-73 bến cảng, tương ứng 98-111 cầu cảng. Tương lai xịn xò lắm luôn nè!
Nguồn: techz.vn