Việc sử dụng phân bón phốt phát đã tăng gấp 4 lần trong 50 năm qua khi dân số toàn cầu tăng lên. Nhưng nguồn tài nguyên này đang dần cạn kiệt.
Theo The Guardian, giới khoa học đang bấm nút cảnh báo đỏ: thế giới đang đối mặt với một "cuộc khủng hoảng tiềm tàng" về phân bón phốt phát - thứ siêu quan trọng quyết định nguồn lương thực toàn cầu đây các bạn ơi!
**Phốt pho là gì mà xịn vậy?**
Phốt pho là 1 trong 6 nguyên tố hóa học tạo nên tất cả sinh vật trên đời. DNA, RNA, màng tế bào, xương, răng... đều phải cần phốt pho. Nói vậy để hiểu là nó quan trọng lắm luôn!
Khác với các nguyên tố khác như oxy, hydro, carbon, nitơ và lưu huỳnh, phốt pho vô cơ không thể tìm thấy ở dạng đơn chất trong tự nhiên. Nó tồn tại trong các khoáng chất không hòa tan, nên động thực vật chỉ có thể lấy phốt pho từ sinh vật khác, mô chết hoặc... chất thải thôi.
Phốt pho có 3 dạng thù hình cơ bản: trắng, đỏ và đen. Phốt pho trắng và đỏ là phổ biến nhất nha.
Fun fact: cơ thể người bình thường chứa tới 1 kg phốt pho - đủ làm hàng trăm bao diêm đấy! Phốt pho tập trung nhiều nhất ở xương, khoảng 100g ở bắp thịt và gần 10g ở tổ chức thần kinh.
**Tại sao lại khan hiếm?**
Nông dân phải dùng phốt pho với số lượng khổng lồ để đảm bảo mùa màng bội thu. Nhưng vấn đề là các mỏ phốt phát là tài nguyên HỮU HẠN các bạn ạ.
Chưa kể nguồn cung lớn nhất lại nằm ở những nơi bất ổn chính trị, gây rủi ro cho nhiều quốc gia không có trữ lượng này. Stress hẳn!
**Lịch sử "bùng nổ" phốt pho**
Phốt pho chính là yếu tố khiến dân số thế giới tăng vọt trong 2 thế kỷ qua. Theo Sputnik, những năm 1840, các nhà địa chất Anh phát hiện những viên đá hình tròn màu cà phê giàu phốt pho ở gần Cambridge.
Trong vài thập kỷ sau, hơn 2 triệu tấn đá phốt phát được khai thác. Các cánh đồng và đầm lầy ở đông nam nước Anh biến thành công trường khổng lồ. Viên đá quặng được rửa sạch, vận chuyển đến nhà máy để nghiền và xử lý bằng axit. Sản phẩm cuối cùng là Superphosphat - loại phân bón hóa học đầu tiên trên thế giới luôn!
Quặng phốt phát đã tạo nên cuộc cách mạng nông nghiệp toàn cầu. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người có thể trồng trọt hầu như mọi nơi có nước tưới tiêu. Từ đó, dân số Trái đất tăng nhanh chóng và loài người phụ thuộc nặng vào phân bón.
Hàng trăm nhà địa chất tiếp tục lùng sục tìm "đá màu mỡ" khắp thế giới. Các mỏ quặng phốt phát khổng lồ được tìm thấy ở Tây Mỹ, Trung Quốc, Trung Đông, Châu Âu, Châu Phi, Châu Úc, thậm chí dưới đáy Đại Tây Dương và Biển Baltic.
Điều này cực kỳ quan trọng vào thế kỷ 20, trong thời Cách mạng Xanh khi các giống cây năng suất cao được lai tạo trở nên phổ biến.
**Đếm ngược đến ngày cạn kiệt?
**Việc sử dụng phân bón phốt phát đã tăng gấp 4 lần trong 50 năm qua khi dân số toàn cầu tăng lên. Ngày cạn kiệt ngày càng đến gần theo phân tích mới về nhu cầu sử dụng. Một số nhà khoa học dự đoán thời điểm đó có thể đến sớm nhất là vài thập kỷ nữa thôi!
Các nhà nghiên cứu cho biết con người chỉ có thể sản xuất một nửa lượng lương thực nếu không có phốt phát và nitơ. May mắn là nitơ về cơ bản vô hạn vì chiếm gần 80% bầu khí quyển.
Martin Blackwell, chuyên gia tại Rothamsted Research - trung tâm nghiên cứu nông nghiệp ở Anh, đồng thời là tác giả chính của nghiên cứu mới cho biết: "Nguồn cung cấp phốt phát có thể là vấn đề RẤT LỚN. Dân số đang tăng và chúng ta sẽ cần nhiều thức ăn hơn."
Thế giới có 70 tỷ tấn phốt phát, trong đó 5 địa điểm có trữ lượng lớn nhất chiếm 60 tỷ tấn. Morocco và phía Tây Sahara vượt xa với 50 tỷ tấn.
Với tốc độ dùng hiện tại, nhiều quốc gia sẽ cạn kiệt nguồn cung trong thế hệ tiếp theo, bao gồm Mỹ, Trung Quốc và Ấn Độ. Morocco và lãnh thổ do Morocco chiếm đóng ở Tây Sahara có trữ lượng lớn nhất, theo sau là Trung Quốc, Algeria và Syria.
Blackwell nói: "Trong vài năm tới, đây có thể là vấn đề CHÍNH TRỊ khi một số quốc gia kiểm soát sản lượng lương thực thế giới bằng cách thắt chặt nguồn cung đá phốt phát. Đã đến lúc phải tỉnh ngộ. Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất trên thế giới ngày nay."
**Giải pháp nào cho tình thế nguy cấp? **
Các giải pháp khả thi bao gồm:
- Tái chế phân bón từ nước thải con người, phân động vật và chất thải lò mổ
- Các giống cây trồng mới hút khoáng từ đất hiệu quả hơn
- Kiểm tra chất lượng đất tốt hơn để không bón quá nhiều gây lãng phí
Dùng quá nhiều phân bón phốt phát không chỉ làm cạn kiệt nguồn cung mà còn gây ô nhiễm nghiêm trọng, dẫn đến các vùng chết trên sông biển. Năm 2015, nghiên cứu trên tạp chí Science chỉ ra ô nhiễm phốt pho là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất hành tinh phải đối mặt, còn hơn cả biến đổi khí hậu nữa!
Nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Frontiers of Agricultural Science and Engineering đánh giá: "Việc tiếp tục dùng phân bón phốt phát làm nền tảng cho sản xuất lương thực toàn cầu tiềm ẩn nguy cơ của một cuộc khủng hoảng".
Nghiên cứu lưu ý rằng nguồn cung đá phốt phát đã giảm từ 300 xuống còn 259 chỉ trong 3 năm qua do nhu cầu tăng. Các nhà khoa học viết: "Nếu nguồn cung tiếp tục giảm với tốc độ này, có thể tất cả nguồn cung sẽ cạn kiệt vào năm 2040". Gần lắm rồi các bạn ơi!
**Đã từng khủng hoảng một lần**
Một "thảm họa phốt pho" thực sự nổ ra năm 2008, khi trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu và tin đồn nguyên liệu thô cạn kiệt, giá phốt phát tăng... 800%!
Từ trước đến nay, phân bón phốt phát luôn rẻ hơn phân kali hoặc phân đạm cần khí tự nhiên để sản xuất. Kết quả là các nước thu nhập thấp và trung bình càng phụ thuộc vào nhập khẩu. Khi phốt phát trở nên đắt đỏ, nhiều quốc gia ở Châu Phi và Đông Nam Á phải đối mặt nạn đói nghiêm trọng trong thế kỷ 21.
Tình hình còn tệ hơn vài tháng gần đây. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng, lệnh cấm xuất khẩu và các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga khiến giá phốt phát toàn cầu tăng gấp bốn lần luôn.
**EU và thế giới đang làm gì?**
Việc thay đổi cách sử dụng và tái chế phốt pho toàn cầu là điều CẦN THIẾT. Đặc biệt Trung Quốc, Ấn Độ và Mỹ - ba quốc gia đông dân nhất hành tinh - cần lưu ý hơn cả.
Ủy ban châu Âu tuyên bố phốt phát là "nguyên liệu thô quan trọng" vào năm 2014 - tức là tài nguyên thiết yếu với rủi ro đáng kể về nguồn cung. Chỉ Phần Lan có dự trữ đá phốt phát trong EU, còn hầu hết các nước phải nhập từ Morocco, Algeria, Nga, Israel và Jordan. "EU phụ thuộc nhiều vào các khu vực đang chịu khủng hoảng chính trị", theo báo cáo của EC.
**Hy vọng từ... xương động vật?**
Phân bón phốt phát thương mại được phát minh tại Rothamsted năm 1842 bằng cách hòa tan xương động vật trong axit sulfuric. Blackwell và đồng nghiệp đã quay lại nghiên cứu nguồn này để tạo nguồn cung phốt phát thay thế.
Họ tổng hợp xương, sừng, máu và chất thải khác của lò mổ thành phân bón phốt phát. Nghiên cứu mới cho thấy hợp chất này hoạt động ngang bằng hoặc tốt hơn phân bón thông thường! Blackwell cho biết họ có thể cung cấp 15-25% nhu cầu của Vương quốc Anh. Một nguồn tiềm năng khác là chiết phốt phát từ nước thải con người.
Việc tái chế phốt phát từ chất thải động vật và con người rất quan trọng, nhưng sẽ mất thời gian để thực hiện vì cần công nghệ và quy định mới đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường và tổn hại sản phẩm từ cây lương thực.
Blackwell cho biết việc giảm sử dụng phốt phát cũng là chìa khóa. Chuyên gia phốt phát Marissa de Boer nói rằng sự thiếu nhận thức của công chúng khiến vấn đề cuộc khủng hoảng môi trường này chưa được nhiều người biết đến: "Chúng ta thực sự phụ thuộc vào phốt phát nhưng chúng ta coi việc sử dụng nó là điều hiển nhiên."
Nguồn: soha.vn