Nhiều năm qua, WHO đã trao giải thưởng cho một loạt quốc gia, tổ chức và cá nhân vì những đóng góp xịn sò trong việc kiểm soát thuốc lá Chiến thuật chính là tăng thuế hoặc cấm cứng các sản phẩm thuốc lá mới. Nhưng plot twist đây rồi: gần đây, một số nước đã phải "quay xe" điều chỉnh chính sách vì gặp phải những vấn đề thực tế như buôn lậu tràn lan, hành vi tiêu dùng thay đổi và hậu quả kinh tế - xã hội ngoài dự tính.
Kinh nghiệm từ Bhutan, Maldives và Bangladesh cho thấy ngay cả những "học sinh giỏi" từng được WHO trao cúp vẫn phải điều chỉnh chính sách dựa trên kết quả thực tế.
Từ hình mẫu top đầu đến phải "xoay sở" theo thực tế
Năm 2025, Tổng thống Maldives Mohamed Muizzu được WHO trao Giải Vinh danh Đặc biệt vì các biện pháp kiểm soát thuốc lá và nicotine cực kỳ mạnh tay Bao gồm sửa đổi luật thuốc lá, hạn chế sản phẩm nicotine thế hệ mới và tăng thuế thuốc lá từ cuối năm 2024. WHO còn đánh giá đây là hình mẫu để các nước khác học tập nữa kìa.
Nhưng không đến 2 năm sau, đầu tháng 7/2026, Maldives đã "đổi ý" ngoạn mục, giảm ngay 50% thuế nhập khẩu thuốc lá sau khi chứng kiến tình trạng thuốc lá lậu tăng chóng mặt Luật sửa đổi được Quốc hội thông qua và Tổng thống Muizzu phê duyệt, mức thuế nhập khẩu với thuốc lá truyền thống, bidi (thuốc lá cuốn) và thuốc lá nung nóng giảm từ 8 xuống còn 4 MVR/điếu (tức từ khoảng 0,52 USD xuống 0,26 USD); thuế tiêu thụ đặc biệt giảm từ 50% xuống 30%. Giá một bao thuốc dự kiến giảm từ khoảng 250 (16 USD) xuống còn 125 MVR (8 USD).
Tổng thống Muizzu cho biết quyết định này dựa trên một nghiên cứu do chính WHO thực hiện, trong đó có nêu mức thuế khuyến nghị cho từng năm. Chính phủ Maldives khẳng định đây không phải "bước lùi" mà là biện pháp phù hợp hơn với thực tiễn trong nước, đồng thời công bố chương trình hỗ trợ cai thuốc và miễn thuế nhập khẩu với sản phẩm hỗ trợ cai nghiện. Còn WHO thì... im hơi lặng tiếng, cho biết không nhận câu hỏi từ truyền thông về vấn đề này và đề nghị hỏi Bộ Y tế Maldives
Bhutan cũng từng được xem là một trong những quốc gia có chính sách kiểm soát thuốc lá "hardcore" nhất hành tinh, với việc cấm mọi loại thuốc lá từ năm 2004. Năm 2017, Bộ trưởng Y tế kiêm Chủ tịch Cơ quan Kiểm soát Ma túy Bhutan, Tandin Wangchuk được WHO trao Giải thưởng Ngày Thế giới Không Thuốc lá năm 2017 ghi nhận những nỗ lực thực thi các biện pháp cấm sản xuất và kinh doanh thuốc lá.
Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, Bhutan phải đối mặt với những thách thức liên quan đến thực thi, đặc biệt là tình trạng buôn lậu và thị trường "chui" tràn lan. Trong bối cảnh đó, nước này đã từng bước điều chỉnh một số quy định và chuyển từ cách tiếp cận "cấm cứng" sang cơ chế quản lý thực tế hơn. Kể từ năm 2021, Bhutan đã gỡ bỏ lệnh cấm và cho phép lưu hành hợp pháp thuốc lá truyền thống, sau đó là thuốc lá nung nóng và túi ngậm nicotine.
Tương tự, Bangladesh từng được WHO ghi nhận về các nỗ lực chống thuốc lá. Năm 2017, nghị sĩ Saber Hossain Chowdhury được trao Giải thưởng Ngày Thế giới Không Thuốc lá nhờ thúc đẩy các chính sách kiểm soát thuốc lá, trong đó có tăng thuế tiêu thụ đặc biệt.
Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chính sách Bangladesh (PRI), thị trường thuốc lá bất hợp pháp đã tăng mạnh trong giai đoạn 2024–2025 khi giá sản phẩm hợp pháp tăng và sức mua suy giảm, khiến một bộ phận người tiêu dùng chuyển sang các sản phẩm không chịu thuế. Chủ tịch PRI, Tiến sĩ Zaidi Sattar, nhận định nhiều người vẫn tiếp tục hút thuốc ngay cả khi giá tăng
Những lo ngại về thị trường chợ đen cũng xuất hiện với các sản phẩm nicotine thế hệ mới. Tháng 4/2026, Quốc hội Bangladesh thông qua Luật Kiểm soát Thuốc lá sửa đổi, trong đó rút lại quy định cấm hoàn toàn một số sản phẩm nicotine thế hệ mới sau chưa đầy 6 tháng ban hành, trong bối cảnh xuất hiện các quan ngại về sự phát triển của thị trường bất hợp pháp và áp lực chống buôn lậu.
WHO-FCTC coi chống buôn lậu là phần không thể thiếu của chính sách
Theo công bố của Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá (FCTC) của WHO, thị trường bất hợp pháp hiện chiếm khoảng 11% thị trường thuốc lá toàn cầu và gây thất thu hơn 47 tỷ USD tiền thuế mỗi năm WHO cho rằng buôn bán bất hợp pháp không chỉ ảnh hưởng đến mục tiêu sức khỏe cộng đồng mà còn tiếp tay cho tội phạm có tổ chức, tham nhũng và làm giảm hiệu quả của các công cụ quản lý nhà nước. WHO cũng ghi nhận, chính thị trường chợ đen làm suy yếu mọi nỗ lực kiểm soát thuốc lá quốc gia.
TS. Matthew R. Holman, nguyên Giám đốc Khoa học Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc FDA Hoa Kỳ cho rằng, các lệnh cấm toàn diện hoặc mức thuế quá cao với các sản phẩm không khói tuy xuất phát từ mục đích bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhưng chúng lại khiến người dùng khó thay đổi hành vi hút thuốc lá truyền thống hơn.
Do đó, theo Hội đồng Doanh nghiệp Liên minh Châu Âu – ASEAN (EU-ABC), chống buôn lậu cần được xem là một phần không thể tách rời của chính sách kiểm soát thuốc lá. Theo EU-ABC, các biện pháp quản lý chỉ có thể đạt hiệu quả khi đi kèm cơ chế thực thi đủ mạnh nhằm ngăn chặn sự dịch chuyển của nhu cầu sang thị trường bất hợp pháp, đặc biệt với các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang phát triển nhanh tại khu vực ASEAN.
Thực tiễn tại nhiều quốc gia Nam Á cho thấy, ngay cả những nước từng được WHO vinh danh vì các biện pháp chống thuốc lá cũng vẫn điều chỉnh chính sách khi kết quả thực thi không đạt như kỳ vọng ban đầu. Điều này cho thấy, khi các biện pháp siết chặt vô tình làm gia tăng thị trường bất hợp pháp, thúc đẩy buôn lậu hoặc phát sinh những hệ quả ngoài mong muốn, việc rà soát và điều chỉnh cách tiếp cận là cần thiết.
Nguồn: svvn.tienphong.vn