Ký ức được hình thành từ niềm tin của chúng mình, và đôi khi nó vẽ ra một câu chuyện "fake real" - nghe sai sai mà lại thấy đúng đúng
Fake news - thứ "virus" tấn công não bộ mọi người
"Fake news" hay tin giả nghe quen tai phải không nào? Nhưng mà nó vẫn đang là mối đe dọa cực lớn đối với mọi người, thậm chí cả các quốc gia trên toàn thế giới luôn đó.
Chỉ cần một chút tin giả thôi là đủ phá hỏng cả một cuộc thảo luận rồi. Còn nếu nghiêm trọng hơn, tin giả có thể gây ra những hậu quả kinh khủng, từ dịch bệnh cho đến cả kết quả bầu cử nữa
Vậy mình có thể làm gì để tránh những tin tức giả này?
Trong khi các phương tiện truyền thông chính thống và mạng xã hội vẫn đang loay hoay tìm giải pháp, các nhà khoa học lại nghĩ rằng chúng ta có thể dùng tâm lý học để chặn đứng con đường tin giả xâm nhập vào não bộ. Họ đang cố gắng tìm hiểu cách trí nhớ hoạt động để giải thích tại sao tin giả lại hấp dẫn chúng ta đến vậy và làm sao để phòng tránh chúng.
4 lỗ hổng tâm lý mà fake news lợi dụng để "hack" não bạn
1. Hiệu ứng Misattribution và Mandela: Khi não bộ bị "lỗi ổ cứng"
Trong não bộ có một cơ chế sắp xếp và hồi tưởng lại thông tin vào bộ nhớ dài hạn. Khi có một thông tin nào đó "landing" vào đầu bạn, nó sẽ được xếp vào một ngăn nhớ, và khi cần nhớ lại sau một thời gian, não bộ sẽ trích xuất các ngăn nhớ này ra.
Vấn đề là bản thân thông tin và nguồn của thông tin đó lại là hai thứ khác nhau hoàn toàn, nên chúng được lưu ở những ngăn nhớ khác nhau. Đôi khi quá trình phân phối sai (Misattribution) có thể khiến hoạt động trích xuất thông tin bị lộn xộn hết cả lên
Bạn có thể đọc đâu đó một tin giả được truyền miệng chưa xác thực. Sau đó, misattribution xảy ra trong não và bạn sẽ không nhớ hoặc nhớ nhầm nguồn tin của nó sang phương tiện truyền thông chính thống.
Tin giả thường lợi dụng kẽ hở này để phát sinh và lan truyền. Một người có thể nói: "Tớ nghe đâu đó rồi, hình như trên TV nói là..." và thế là tin giả này đã lọt vào não một người khác rồi đó
Phân phối sai nguồn tin cũng là một trong những trick mà các nhà quảng cáo lợi dụng triệt để. Ví dụ điển hình, chúng ta thường có cảm giác rất quen thuộc và dễ chịu khi bắt gặp các sản phẩm tiêu dùng như nước ngọt ngoài đời. Lý do một phần là vì mình đã xem quảng cáo về chúng trên tivi.
Não bộ bỏ qua một sự thật về nguồn thông tin: các quảng cáo nước ngọt trên tivi mang lại rất nhiều cảm xúc tích cực như sự tràn đầy năng lượng, sức sống, hứng khởi thậm chí cả tình yêu thương nữa... nhưng chúng vẫn chỉ là quảng cáo được nhà sản xuất trả tiền để lên sóng thôi mà
Còn về phía nguồn thông tin chính thống, các cơ quan y tế nói rằng nước ngọt là thứ gây béo phì, tiểu đường và không tốt cho sức khỏe. Nhưng vì bạn không nhớ hoặc nhận thức được nguồn gốc của thông tin, bạn vẫn thấy nước ngọt hấp dẫn qua các quảng cáo đó.
Thêm một lý do nữa: việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với thông tin sai có thể khiến bạn coi nó là đúng. Thử hỏi xem bạn nhìn thấy các chai nước ngọt trên quảng cáo nhiều hơn hay trong các khuyến cáo của chuyên gia y tế nhiều hơn?
Sự lặp lại của thông tin, đặc biệt là trên các phương tiện truyền thông đại chúng, tạo ra một phản ứng đồng thuận tập thể trong nhận thức. Phản ứng này có thể dẫn đến Hiệu ứng Mandela - khi rất nhiều người cùng có chung một niềm tin vào một câu chuyện không có thật
Hiệu ứng Mandela có thể vô hại, nhưng cũng có thể gây ra hậu quả dây chuyền nghiêm trọng. Ví dụ như khi quá nhiều bậc phụ huynh tin rằng vắc-xin sởi có thể gây ra bệnh tự kỷ - mặc dù đây chỉ là tin giả - họ đã không đưa con đi tiêm phòng, và hậu quả là dịch sởi đang bùng phát khắp nơi trên thế giới.
2. Hiệu ứng Bias và Belief echo: Đừng tin não bộ của mình quá 100% nhé
Hiệu ứng Bias (thiên vị) xảy ra khi cảm xúc và trực giác ảnh hưởng vào quá trình mã hóa thông tin và truy xuất bộ nhớ. Chúng ta nghĩ rằng trí nhớ là một kho lưu trữ cẩn mật và chính xác. Nhưng thực ra không phải vậy, bộ nhớ của chúng ta giống một người kể chuyện hơn là một thư viện tự động đấy.
Ký ức được hình thành bởi niềm tin, và nó vẽ ra một câu chuyện thiên vị hơn là một bộ hồ sơ chính xác. Một ví dụ mà bạn có thể để ý: Khi đọc được một tin tức nào đó, nếu bạn có xu hướng ủng hộ hoặc thích thú với nguồn tin đó, bạn sẽ lên Google tìm kiếm các thông tin xác thực cho tin đó, chứ không phải thông tin phản biện.
Chúng ta có xu hướng thiên vị, tìm kiếm thông tin củng cố niềm tin đã có từ trước và lảng tránh thông tin khiến những niềm tin đó bị nghi ngờ. Đó là bởi bộ não luôn giả định những thứ mình tin có nguồn gốc từ một nguồn đáng tin cậy
Ai cũng có thể bị vướng vào hiệu ứng Bias, nên đừng quá tin tưởng vào não bộ của mình nhé!
Nhưng liệu mọi người có khuynh hướng nhớ thông tin củng cố niềm tin của họ hơn các thông tin phản biện hay không? Trong trường hợp này có lẽ là không.
Nghiên cứu cho thấy những người có niềm tin mạnh mẽ sẽ nhớ cả những điều liên quan đến niềm tin của họ, nhưng cũng nhớ cả những thông tin đối lập luôn.
Điều này xảy ra vì mọi người có xu hướng bảo vệ niềm tin của họ và chống lại quan điểm đối lập.
Nó tiếp tục tạo ra một hiệu ứng nữa gọi là Belief echo (tiếng vọng niềm tin) gây khó khăn trong việc đính chính thông tin sai lệch.
Ban đầu, các tin tức giả thường được thiết kế để thu hút sự chú ý. Nhưng ngay cả khi nó bị phát hiện, tin giả vẫn có thể tiếp tục định hình thái độ của độc giả, vì nó đã tạo ra được một phản ứng cảm xúc sống động ngay từ đầu rồi
Ngược lại, việc đính chính thông tin sau đó tạo ra các cảm xúc nhỏ hơn nhiều. Các nhà khoa học cho biết sự thiên vị này cần phải được xóa bỏ bằng nhiều biện pháp, ví dụ tin đính chính nên được phân phối nổi bật hơn trên các phương tiện thông tin, chẳng hạn như trên đầu tờ báo.
Mẹo chống tin giả cho gen Z
Nếu nhìn vào cách não bộ con người hoạt động, chắc chắn một điều là chúng ta không thể chống lại tin tức giả một cách triệt để. Nhưng có một mẹo giúp bạn giảm thiểu sự ảnh hưởng của chúng: hãy tập suy nghĩ như một nhà khoa học
Như chúng ta biết, khoa học có những hệ thống câu hỏi và phương pháp giúp dập tắt sự thiên vị cá nhân để đem lại những tri thức khách quan nhất. Bạn có thể áp dụng chúng với các tin tức hàng ngày, bắt đầu bằng những câu hỏi sau:
Tin tức này thuộc loại nội dung gì? Trong bối cảnh nhiều người bắt đầu coi mạng xã hội là nguồn tin tức chính, sẽ rất quan trọng khi phân loại thông tin xem đó là tin tức, ý kiến hay thậm chí là truyện đùa. Hoạt động này sẽ giúp phân loại các ngăn nhớ trong não để xếp hạng sự tin cậy của các thông tin đi vào
Thông tin đến từ đâu? Chú ý nơi thông tin được công bố là điều tối quan trọng để mã hóa nguồn thông tin vào trí nhớ. Nếu một tin tức nào đó quan trọng, nó sẽ xuất hiện trên một loạt các nguồn đáng tin cậy
Ai sẽ được lợi từ thông tin này? Dự đoán những người được hưởng lợi từ niềm tin của bạn cũng giúp đặt nguồn thông tin vào đúng vị trí trong bộ nhớ. Nó cũng có thể giúp chúng ta phản ánh lợi ích của chính mình và xem liệu những thành kiến cá nhân có đang tham gia vào cuộc chơi hay không
Nguồn: soha.vn