Hóa ra tờ tiền giấy đầu tiên của Việt Nam xuất hiện từ cuối đời Trần, và cho đến giờ vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được giải mã hết nè!
Tờ tiền giấy đầu tiên ra đời thế nào?
Thế kỷ XIII là thời kỳ flex nhất của nhà Trần - ba lần đánh bại quân Mông-Nguyên cực đỉnh luôn! Chế độ quân chủ lên đỉnh peak không phanh.
Nhưng mà đến cuối thế kỷ XIV thì... drama bắt đầu. Nền kinh tế - xã hội rơi vào khủng hoảng nặng: ruộng đất bị chiếm hết, thuế thì nặng như chì, cho vay nặng lãi khiến nông dân khóc ròng, khởi nghĩa nổ ra khắp nơi. Ối giời ơi!
Thấy đất nước loạn thế, Hồ Quý Ly - một ông quý tộc quyền lực và đầy tham vọng (hai cô ruột lấy vua Trần, con gái cũng là vợ vua Trần, còn bản thân thì lấy công chúa Huy Ninh - con gái vua Trần Nghệ Tông) đã âm thầm thâu tóm binh quyền, chuẩn bị lên ngôi lập nhà Hồ.
Năm 1396, đời vua Trần Thuận Tông, Hồ Quý Ly nắm toàn bộ binh quyền rồi, ổng tiến hành cải cách liên tục. Động thái gây chú ý nhất là thu hết tiền đồng về để... in tiền giấy tên là "Thông bảo hội sao" phát hành khắp cả nước. Mục đích? Giải quyết vấn đề tài chính đang bết bát!
Giải mã bí mật trên "Thông Bảo hội sao"
Tờ tiền giấy đầu tiên được drop vào tháng 4 năm 1396 với cái tên cool ngầu: Thông bảo hội sao. "Thông bảo" là tên gọi chung cho các loại tiền (chủ yếu là tiền đồng) thời phong kiến ở Việt Nam như Thiên Cảm Thông Bảo (thời Lý Thái Tông), Thiệu Phong Thông Bảo (nhà Trần), Cảnh Hưng Thông Bảo, Tự Đức Thông Bảo...
Còn "hội sao" nghĩa là gì? "Hội" trong hội họa, "sao" nghĩa là sao chụp, sao chép. Tức là đồng tiền này được vẽ và sao chụp lên những hình ảnh cụ thể để dễ phân biệt.
Tiền giấy có tận 7 mệnh giá với 7 hình vẽ khác nhau luôn nha!
Nhưng mà ở đây có plot twist: Đại Việt sử ký toàn thư ghi tờ 10 đồng vẽ rồng, nhưng nếu thế thì sẽ trùng với tờ 1 quan (mệnh giá lớn nhất) rồi còn gì?
Lật lại các tài liệu thế kỷ sau, đặc biệt là công trình "Khâm định Việt Sử thông giám cương mục" do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn thì cho rằng tờ 10 đồng vẽ... rau rong chứ không phải rồng! Nhiều công trình khác như "Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX" của Lê Thành Khôi, "Lịch sử Việt Nam tập I" của Ủy Ban Khoa học Xã hội Việt Nam, "Đại cương lịch sử Việt Nam" do Trương Hữu Quýnh chủ biên... cũng đồng quan điểm này.
Có thể đây là lỗi khắc in hoặc dịch nhầm thôi. Ngoài tờ 10 đồng ra thì các tài liệu đều thống nhất: tờ 30 đồng vẽ sóng; tờ 1 tiền vẽ mây; tờ 2 tiền vẽ rùa; tờ 3 tiền vẽ lân; tờ 5 tiền vẽ phượng; tờ 1 quan vẽ rồng.
Mỗi hình vẽ không chỉ để phân biệt mệnh giá mà còn chứa đựng ý nghĩa sâu xa, gắn với đời sống kinh tế - văn hóa của người Đại Việt suốt chiều dài lịch sử đó nha!
1. Hình cây rong trên tờ 10 đồng
Hình cây rong thuộc nhóm hoa văn thực vật, nhưng không phải biểu tượng quen thuộc lắm. Các hình thường thấy là tứ quý Tùng-Trúc-Cúc-Mai đại diện cho 4 mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, mang ý nghĩa may mắn và thịnh vượng.
Hình cây rong cũng xuất hiện ở Tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc) hay chạm gỗ ở chùa Thái Lạc (Hưng Yên). Có thể đây là hình cách điệu của cây lúa nước - lương thực chính của Đại Việt. Nó biểu trưng cho mùa màng bội thu, dân chúng no ấm - ước mơ của mọi triều đại!
2. Hình sóng nước trên tờ 30 đồng
Với dân nông nghiệp như Đại Việt, nước = sự sống, là yếu tố quyết định cho kinh tế phát triển. Thời Lý-Trần, mỹ thuật Phật giáo hay dùng sóng nước hình nấm ở bệ tượng Phật, trụ đá và nhiều kiến trúc khác.
Sóng vừa giống cây, vừa giống núi. Trong chạm khắc đình làng, sóng nước thường xuất hiện trong các họa tiết như rồng phun nước, cá chép hóa rồng... Sóng nước luôn ở thế động, được cách điệu thành vẩy cá. Vậy nên nó vừa gắn với đời sống kinh tế, vừa gắn với văn hóa tín ngưỡng của người Đại Việt.
3. Hình mây trời trên tờ 1 tiền
Theo người xưa, mây mang điềm lành, hạnh phúc. Với dân nông nghiệp, mây là dấu hiệu báo mưa, cát tường. Mây ngũ sắc = ngũ phúc!
Mây thường được trang trí cùng tứ linh như Long vân khánh hội, Long ẩn vân, phượng mây... Khi đức Phật ra đời có mây ngũ sắc toả hào quang. Trong lễ tế thần, nếu có mây trắng hoặc mây ngũ sắc xuất hiện là có ứng nghiệm. Và một lần nữa, biểu tượng "may mắn" này được chọn in lên tiền!
4. Hình rùa trên tờ 2 tiền
Rùa là linh vật thiêng liêng, mang điềm lành, hạnh phúc. Mai rùa hình vòm = bầu trời; bụng rùa phẳng = mặt đất.
Rùa đứng đầu trong loài vật có mai vỏ. Tuổi thọ của rùa gần như bất diệt nên được coi là biểu tượng trường sinh, bất lão, sinh lực và sự trường tồn vĩnh cửu.
Rùa cũng tượng trưng cho "trung thành", "cam chịu" - thể hiện qua hình ảnh làm thân cho hạc cưỡi ở các đình hay đội bia ở các ngôi chùa. Nó thể hiện sự hài hòa âm dương và ước mong một vương triều trường tồn!
CÒN TIẾP NHA...
Tài liệu tham khảo:
• Lê Thành Khôi (2016), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX, Nxb Thế giới, HN, Tr. 228.
• Ngô Sỹ Liên và các sửa thần nhà Lê (1998), Đại Việt sử ký Toàn thư tập II. Bản kỷ toàn thư, quyển VIII, Kỷ nhà Trần, Nxb Khoa học xã hội, HN, Tr. 189.
• Nguyễn Khắc Thuần (2005), Việt sử giai thoại (tập 4 36 giai thoại thời Hồ và thuộc Minh), Nxb Giáo dục, HN, Tr. 9.
• Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm Định Việt sử thông giám cương mục. Chính biên, quyển XI, Nxb Giáo dục, HN, Tr 318.
• Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2005), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên. Tr. 150
• Trương Hữu Quýnh (Chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam tập I, Nxb Giáo dục, HN, Tr. 254.
Nguồn: soha.vn