Khu vực sông Mekong mở rộng (mà Việt Nam là đại diện có độ đa dạng sinh học "xịn" nhất) đang đối mặt với áp lực khủng từ phát triển kinh tế và dân số bùng nổ. Hậu quả là phá rừng, ô nhiễm, khai thác tài nguyên lung tung, kết hợp với biến đổi khí hậu càng thêm "drama"
Phóng viên TTXVN đã có buổi tâm sự cực chất với Tiến sỹ Nguyễn Quảng Trường từ Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) về chuyện phát hiện cả trăm loài mới và việc bảo tồn cấp bách đang chờ đợi.
Việt Nam "flex" 158 loài mới - dẫn đầu khu vực luôn!
Là thành viên tham gia báo cáo mới đây của WWF về các loài mới ở Tiểu vùng sông Mekong, ông có thể chia sẻ đánh giá về việc phát hiện 158 loài mới tại VN trong hai năm 2021-2022 không ạ?
Trong tổng số 380 loài thực vật có mạch và động vật có xương sống mới được công bố, Việt Nam "ẵm" tới 158 loài - nhiều nhất so với các nước anh em (Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan). Con số này một lần nữa khẳng định độ đa dạng "đỉnh của chóp" mà các nhà khoa học thế giới đã công nhận từ lâu rồi nha!
Những khám phá mới này cho thấy nỗ lực cực lớn và hiệu quả hợp tác giữa các nhà khoa học trong khu vực và trên thế giới, từ thực địa đến phòng lab tại các trường đại học, viện nghiên cứu. Sự hợp tác này đôi khi kéo dài nhiều thế hệ đấy - có mẫu được thu từ mấy thập kỷ trước, giờ mới được phân tích bởi các nhà nghiên cứu thực vật học, động vật học tại vườn bảo tàng, bảo tàng lịch sử tự nhiên... Ví dụ có loài cây được thu từ những năm 1930, giờ mới được xác nhận bởi nhóm nghiên cứu mới đó!
Vậy loài mới được định nghĩa thế nào?
Về nguyên tắc, một loài mới phải khác hẳn tất cả các loài cũ trong giống đó về đặc điểm hình thái - kiểu như số lượng vảy, cách sắp xếp vảy, màu sắc, kích cỡ, và phân tích ADN về mặt di truyền. Khi công bố loài mới phải được các chuyên gia phản biện chuyên ngành "chốt đơn" đồng ý mới được nhé!
Để tìm loài mới, các nhà khoa học thường đi đến những nơi xa xôi hẻo lánh, ít ai nghiên cứu như Hà Giang, Lào Cai, Điện Biên... - nơi rừng tự nhiên còn xịn, có nhiều sinh vật sinh sống. Nếu may mắn gặp được loài mới, chúng tôi xác định trước bằng ngoại hình, rồi thu mẫu về phân tích.
Khó khăn và thuận lợi khi săn loài mới
Ông có thể chia sẻ những khó khăn, thuận lợi với các nhà nghiên cứu sinh vật khi tìm loài mới ở nước ta không?
Nhà nước tạo điều kiện cho các nhà khoa học từ nhiều nguồn khác nhau, từ các chương trình điều tra cơ bản, từ quỹ của Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng có các đề tài hàng năm từ cấp cơ sở đến cấp viện.
Bên cạnh đó, kinh phí nghiên cứu, khảo sát còn đến từ hợp tác quốc tế thông qua chương trình khảo sát chung với các tổ chức quốc tế. Nhìn chung, phần kinh phí để thực hiện nghiên cứu vẫn từ nội lực của Việt Nam là chính. Tuy nhiên trong các chương trình hợp tác quốc tế, các chuyên gia nước ngoài có kinh nghiệm và trang bị máy móc xịn sẽ hỗ trợ nhiều cho nghiên cứu.
Việc khám phá loài mới giúp lấp đầy khoảng trống kiến thức về thế giới tự nhiên. Song song với việc ngạc nhiên và vui mừng khi phát hiện loài mới, chúng tôi cũng luôn lo lắng rằng vẫn còn vô số loài chưa được tìm thấy, sợ rằng mình không kịp tìm thấy và bảo tồn chúng trước khi chúng tuyệt chủng, biến mất hoàn toàn
Có nhiều sinh vật đã biến mất thậm chí trước khi chúng tôi đặt tên cho chúng. Điều này là động lực cho các nhà khoa học như tôi tiếp tục nghiên cứu đa dạng sinh học. Đây cũng là hồi chuông cảnh tỉnh cho tất cả các bên, từ nhà bảo tồn, chính phủ đến người dân, cần hành động khẩn cấp để đảm bảo các loài này và môi trường sống của chúng tồn tại trong tương lai.
Điều gì đang đe dọa các sinh vật mới?
Người dân địa phương thường bắt rắn, thằn lằn và ếch về làm thực phẩm tại chỗ, trong số đó có nhiều loài mới đang bên bờ tuyệt chủng. Ví dụ năm 2022, khi chúng tôi nghiên cứu, mô tả loài ếch sần ở vùng núi cao Ngọc Linh của tỉnh Kom Tum, thì thấy tình trạng người dân bắt về làm thực phẩm do loài này cỡ to, thịt thơm ngon. Ngay sau khi chúng tôi mô tả loài mới, loài này được các nhà khoa học quốc tế đánh giá nguy cơ tuyệt chủng ở mức gần bị đe dọa.
Ngoài ra, các loài mới còn đối mặt với tình trạng bị săn bắt, mua bán để làm cảnh. Có nhiều loài mới được mô tả sau đó không tìm thấy ở đâu nữa. Ví dụ có một loài thạch sùng Mỹ được mô tả ở Trung Quốc sau này cũng tìm thấy ở Việt Nam, nhưng sau đó loài này bị buôn bán rất mạnh trên thị trường châu Âu, Mỹ để làm cảnh. Chúng tôi có quay lại các địa điểm trước đây thu mẫu của loài này như ở Cao Bằng nhưng không tìm thấy nữa, có thể loài đó bị buôn bán quá mức, mất sinh cảnh sống nên gần như tuyệt chủng - đây là vấn đề đáng lo ngại!
Giải pháp gì để cứu các loài sinh vật?
Để ngăn chặn tình trạng nhiều loài sinh vật chưa được biết đến đã tuyệt chủng, chúng ta cần làm gì?
Đa dạng sinh học của Tiểu vùng sông Mekong mở rộng đang phải đối mặt với áp lực khủng từ phát triển kinh tế và tăng trưởng dân số dẫn đến phá rừng, ô nhiễm và khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên, kết hợp với tác động của biến đổi khí hậu.
Để đảo ngược sự suy giảm đa dạng sinh học nhanh chóng trong vùng, các biện pháp bảo tồn cho hệ sinh thái và động vật hoang dã cần được quan tâm nhiều hơn từ cơ quan chính phủ, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng. Những phát hiện mới này cũng là bằng chứng quan trọng để tất cả chúng ta cần khẩn trương đầu tư thời gian và nguồn lực, bằng những cách tốt nhất để bảo tồn những loài đã biết và chưa biết.
Việt Nam những năm gần đây đã có nhiều hành động, đặc biệt Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đã xác định rất nhiều hành động cụ thể để bảo vệ sinh cảnh, bảo vệ các loài quý hiếm, tuyên truyền, đưa ra khuyến cáo người dân cần bảo vệ sinh cảnh sống, tránh đánh bắt các loài sinh vật hoang dá theo kiểu tận diệt để phục hồi quần thể.
Ví dụ trước đây nhóm nghiên cứu của Mỹ và Việt Nam phát hiện một loài thằn lằn mới ở Cà Mau rất đẹp. Năm 2010 loài này được các nhà khoa học mô tả là loài mới thì đến năm 2014 loài thằn lằn đó đã xuất hiện trên thị trường châu Âu với giá bán khoảng 70 triệu đồng một cặp (trời ơi! ). Ngay sau đó phía Việt Nam đã đưa loài này vào Danh lục Đỏ thế giới và đưa vào các văn bản pháp luật như Nghị định của chính phủ, Phụ lục của công ước... để bảo vệ và chống buôn bán loài này. Đó cũng là một trong các biện pháp kịp thời để bảo vệ các loài. Ngoài ra có các dự án tuyên truyền để bảo vệ sinh cảnh cũng như phòng, chống buôn bán trái pháp luật các loài hoang dã giúp bảo vệ đa dạng sinh học của Việt Nam.
Trân trọng cảm ơn ông!
Nguồn: soha.vn