Tam thất hoang - loài cây có hoạt chất xịn như sâm đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng vì bị khai thác lung tung Nhưng giờ đây, công nghệ nhân bản vô tính sẽ là "chiêu cứu cánh" để giữ lại loài dược liệu quý này!
Cảnh báo đỏ: Nguy cơ tuyệt chủng đang cận kề
TS Nguyễn Thị Ngọc Hương từ Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cùng team vừa nghiên cứu thành công công nghệ nhân bản vô tính loài tam thất hoang - và đây thực sự là tin vui cho công cuộc bảo tồn!
Tam thất hoang thuộc chi Panax, họ Ngũ gia bì Araliaceae, là cây thuốc trong y học cổ truyền Việt Nam với khả năng tăng cường thể lực, trí nhớ, giảm nguy cơ ung thư... nghe đã thấy xịn rồi đúng không nào!
Các nghiên cứu gần đây cho thấy saponin nhóm oleanane và polyacetylen từ rễ và thân rễ của tam thất hoang có thể kìm hãm hoạt động của nhiều dòng tế bào ung thư. Chính vì thế, nhu cầu sử dụng thân rễ tăng vọt theo thời gian
Nhưng vấn đề là: để thu hoạch thân rễ phải mất từ 5-7 năm! Còn để đảm bảo chất lượng thì phải kiểm soát siêu chặt từ đất trồng, nhiệt độ, khí hậu cho đến sâu bệnh. Thêm nữa, tam thất hoang ở Việt Nam đang bị săn lùng và khai thác bừa bãi, khiến số lượng giảm sút nghiêm trọng
Theo sách đỏ Việt Nam, tam thất hoang là loài cực hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. TS Nguyễn Thị Ngọc Hương cho biết việc nhân giống truyền thống bằng giâm hom có hệ số nhân thấp và phụ thuộc nhiều vào nguồn vật liệu khan hiếm.
Trong khi đó, nhân giống bằng phôi vô tính thông qua mô sẹo đang cho thấy ưu điểm vượt trội: hệ số nhân cao, cây con đồng nhất về gen, sạch bệnh và không phụ thuộc thời tiết hay mùa vụ
Trong nhiều năm qua, tạo phôi vô tính để nhân giống các loài thuốc quý thuộc chi Panax như nhân sâm, sâm Ngọc Linh, tam thất đã được các nhà khoa học quan tâm và đạt nhiều thành tựu.
Tuy nhiên, với tam thất hoang, nuôi cấy tế bào mô sẹo có khả năng sinh phôi vẫn còn hạn chế và ít nghiên cứu được công bố. Đây vừa là thách thức vừa là cơ hội của nhóm nghiên cứu để giải bài toán bảo tồn loài thuốc quý này!
Nhóm đã nghiên cứu về đặc điểm sinh lý, kích thước và chu kỳ tăng trưởng của mô sẹo để duy trì dòng tế bào ổn định, có khả năng phát sinh phôi vô tính. Từ đó tạo được số lượng lớn cây con và cụm chồi in vitro phát triển tốt, hướng tới phục vụ nhân giống quy mô lớn loài cây thuốc quý này trong tương lai
Tạo ra nguồn cây giống dồi dào - Mission accomplished!
Do bị khai thác quá mức và mất môi trường sống, quần thể tam thất hoang ở khu vực nghiên cứu đã suy giảm 90% trong vòng 10 năm (từ 2010-2019) theo tiêu chí của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN. Con số này thực sự đáng báo động!
Hiện tam thất hoang chỉ còn phân bố ở một số nơi như vùng núi Hoàng Liên Sơn (Lào Cai), vùng núi Phu Xai Lai Leng (Nghệ An), vùng núi Tam Đường (Lai Châu) và một số vùng thuộc tỉnh Hà Giang.
Theo TS Hương, nhóm nghiên cứu đã phân tích chu kỳ tăng trưởng của dòng mô sẹo từ thân rễ. Kết quả cho thấy môi trường dinh dưỡng khoáng SH có bổ sung 0,5 mg/L BA và 1 mg/L GA3 giúp cây con in vitro tăng chiều cao và khối lượng tươi tốt hơn. Bổ sung NAA 3 mg/L giúp cây hình thành rễ tốt nhất.
Với việc nhân giống vô tính thành công, nhóm có thể tạo ra số lượng lớn cây giống chất lượng cao, khỏe mạnh, đủ điều kiện trồng trong điều kiện tự nhiên
Do đã được chọn lọc từ các chồi tốt nhất nên cây giống tam thất hoang sinh trưởng tốt, tỉ lệ hư hỏng thấp, đặc biệt có thể nhân rộng quy mô lớn mà vẫn giữ được đặc tính sinh học và thành phần hoạt chất giống cây khai thác ngoài tự nhiên.
Do được lấy ở môi trường hoang dã nên tam thất hoang hay còn gọi là sâm vũ diệp mang nhiều đặc tính quý giá mà ít loài sâm nào có được. Hiện chi sâm Panax thuộc họ Ngũ gia bì phân bố rất hạn chế, bao gồm bảy loài ở Đông Á và một loài ở Bắc Mỹ.
Tất cả các loài thuộc chi này đều là cây thuốc, trong đó có nhân sâm (Panax ginseng), tam thất (Panax notoginseng). Ở Việt Nam đã biết đến 3 loài trong tự nhiên là sâm Ngọc Linh, tam thất hoang và sâm vũ diệp.
PGS.TS Phan Kế Long từ Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam từng sử dụng các đoạn DNA trong hệ gene được tiêu chuẩn hóa để xác định 32 mẫu sâm tự nhiên thu tại núi Phu Xai Lai Leng và 19 mẫu sâm tại Vườn Dược liệu của Công ty TH, xã Na Ngoi, Kỳ Sơn, Nghệ An. Mục tiêu để xác định mối quan hệ họ hàng của chúng với các loài trong chi nhân sâm.
Kết quả cho thấy có sự trùng khớp 100% mẫu gene giữa các loài sâm với tam thất hoang Cụ thể, cả 32 mẫu sâm tự nhiên (Panax TB) đều có mối quan hệ chặt chẽ với loài tam thất hoang (P.stipuleanatus) ở tỷ lệ trùng khớp 99-100%. Mối quan hệ di truyền loài trong chi Panax cũng chỉ ra rằng chi Panax có cùng nguồn gốc tiến hóa.
Nghiên cứu này khẳng định các loài sâm của Hàn Quốc hay sâm Ngọc Linh của Việt Nam đều có chung nguồn gốc với tam thất hoang. Việc nghiên cứu hoạt chất, nâng cao giá trị của tam thất hoang cần được tính đến để bảo tồn loài thuốc quý hiếm này.
Các hoạt chất được phân lập trong thân rễ của tam thất hoang thu thập ở Việt Nam như aglycone, oleanolic acid, panaxadiolm... đều có khả năng kháng ung thư, kháng viêm. Tác dụng này thông qua cơ chế kìm hãm sự hoạt động của tác nhân NF-ĸB truyền tín hiệu kích hoạt biểu hiện một số gene liên quan đến sự viêm.
Nguồn: soha.vn