Sang năm 2026 rồi mà Việt Nam vẫn đang "vật lộn" với bài toán thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Tuy GDP tăng trưởng khá ổn, nhưng khi bóc tách giá trị thật của từng giờ làm việc thì... hơi buồn đó các bạn Sự thật là: mình vẫn đang dùng sức lực + thời gian để bù đắp cho thu nhập thấp. Để tìm hiểu sâu hơn, team mình đã có buổi trò chuyện cực kỳ thú vị với TS. Đỗ Hương Giang - giảng viên Quản trị nguồn nhân lực, Trường Đại học Ngoại thương nè!
Thưa cô, có con số khá đau lòng là: công nhân ở Úc chỉ cần làm 15 phút là mua được 1 chiếc Big Mac, còn người VN phải mất hơn 3 tiếng. Thậm chí lương tối thiểu giờ vẫn chưa đủ mua 1 tô phở bình dân luôn ý. Tại sao giá trị giờ làm của mình lại thấp đến vậy ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Để hiểu chuyện này, các bạn cần nhìn vào năng suất lao động và vị thế của VN trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ở các nước phát triển, người lao động được support bởi công nghệ xịn xò, tập trung vào các khâu có lợi nhuận cao như R&D, thiết kế, quản trị thương hiệu. Còn VN thì vẫn đang phụ thuộc quá nhiều vào gia công, lắp ráp và lao động giản đơn. Khi hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng trong 1 giờ làm việc còn thấp, thì lương tương ứng cũng khó lên được - đây là quy luật kinh tế mà
Thêm nữa, các doanh nghiệp vừa và nhỏ của mình còn hạn chế về vốn và khả năng đổi mới sáng tạo, nên máy móc chưa thể thay thế hiệu quả công người trong những việc nặng nhọc. Cộng thêm hệ thống giáo dục - đào tạo nghề chưa thực sự sát với thực tế đã tạo ra "ngưỡng chặn" về chất lượng nguồn nhân lực. Vậy nên, giá trị giờ làm không chỉ phản ánh sự chăm chỉ của cá nhân, mà là kết quả của cả một hệ sinh thái gồm công nghệ, cơ cấu ngành và môi trường thể chế - những thứ mình đang cố gắng cải thiện để thoát bẫy thu nhập trung bình.
Nhiều người bảo "lương thấp vì năng suất thấp". Nhưng mà... năng suất lao động Singapore gấp mình gần 24 lần, Thái Lan gấp 4 lần, trong khi lương tối thiểu giữa mình và Thái chỉ chênh khoảng 40% thôi. Vậy người lao động VN đang bị "undervalue" hay sao ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Theo tôi thì vấn đề không phải là bị "trả rẻ" so với công sức, mà là giá trị của công việc mình được giao vốn dĩ đã thấp trong chuỗi cung ứng rồi. Khi một nhà máy chỉ lắp ráp với lợi nhuận mỏng manh, thì quỹ lương cho người lao động đương nhiên sẽ bị giới hạn trong khung lợi nhuận đó thôi. Phần giá trị "khủng" nhất của sản phẩm thường nằm ở những khâu mình chưa làm được như bản quyền công nghệ, hệ thống phân phối toàn cầu của các tập đoàn đa quốc gia.
Đồng thời, thị trường lao động trong nước vẫn còn nguồn cung lao động phổ thông dồi dào, năng lực thương lượng của người lao động còn hạn chế. Thay vì hỏi có bị định giá thấp không, câu hỏi quan trọng hơn là làm sao để doanh nghiệp Việt nắm giữ được nhiều hơn các khâu thiết kế và công nghệ. Chỉ khi nào mình không còn quảng bá bằng "lao động rẻ" mà bằng "năng lực sáng tạo", thì lúc đó lương mới phản ánh đúng giá trị thực của người lao động trong dòng chảy kinh tế toàn cầu được.
Theo cô, năng suất thấp là lỗi của cá nhân người lao động hay là lỗi hệ thống (giáo dục, quản trị, chính sách)?
TS. Đỗ Hương Giang: Đổ lỗi hoàn toàn cho cá nhân thì hơi thiếu công bằng đó, vì năng suất là kết quả của cả một hệ sinh thái mà người lao động chỉ là một mắt xích thôi. Một người có skill xịn đến mấy nhưng làm việc với máy móc lạc hậu, quy trình lỗi thời, quản trị kém thì cũng khó tạo ra giá trị cao được. Trong khi ở Singapore chẳng hạn, người lao động được support bởi hạ tầng hiện đại, công nghệ tiên tiến và quản trị chuẩn hóa. Cùng một con người, nhưng hai hệ thống khác nhau thì kết quả cũng khác xa luôn!
Bên cạnh đó, chất lượng giáo dục và môi trường thể chế đóng vai trò là "bộ khung" định hình năng suất. Nếu giáo dục vẫn nặng lý thuyết, thiếu tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo... và chính sách còn nhiều rào cản hành chính gây khó cho đầu tư công nghệ, thì năng suất chung của nền kinh tế sẽ khó cải thiện. Tất nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập, người lao động cũng cần chủ động nâng cấp kỹ năng, học tập suốt đời và thích ứng với công nghệ mới. Nhưng nỗ lực cá nhân chỉ thực sự "lên hương" khi được đặt trong hệ thống hỗ trợ đúng hướng. Đây là bài toán cải cách tổng thể từ quốc gia đến từng doanh nghiệp đấy!
Chênh lệch thu nhập quá lớn khiến nhiều bạn trẻ chọn đi làm công nhân ở nước ngoài. Cô nhìn nhận xu hướng "xuất khẩu lao động" này thế nào ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Đây là phản ứng kinh tế hoàn toàn dễ hiểu mà. Khi thu nhập ở Nhật, Úc cao gấp hàng chục lần trong nước, quyết định di chuyển là lựa chọn hợp lý ở góc độ cá nhân và gia đình rồi. Trước hết, cần thấy rằng đây không hẳn là hiện tượng tiêu cực thuần túy đâu. Trong bối cảnh hội nhập, dịch chuyển lao động là xu thế toàn cầu. Nó giúp người lao động có thu nhập cao hơn, tích lũy được vốn, học hỏi kỹ năng và tiếp cận môi trường làm việc chuyên nghiệp. Nếu được quản lý tốt, đây có thể là cơ hội nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khi họ về nước.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không phải là việc họ ra đi, mà là làm sao để ở lại VN cũng trở thành phương án hấp dẫn. Khi doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao, môi trường làm việc chuyên nghiệp hơn, thu nhập tăng tương xứng với năng suất, thì người lao động sẽ có thêm lý do để lại. Thay vì dùng biện pháp hành chính để giữ người, mình cần chiến lược quản trị dịch chuyển lao động hiệu quả, biến những người đi làm ở nước ngoài thành một phần của chiến lược phát triển nhân lực quốc gia, thay vì coi đó là mất mát đơn thuần.
Sinh viên VN hiện nay còn thiếu gì để tạo ra giá trị lao động cao ngay khi vào nghề ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Các em sinh viên nhà mình không thiếu sự thông minh hay nỗ lực đâu, nhưng cái thiếu lớn nhất là khả năng thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết trên giảng đường và thực tế thị trường lao động cần. Nhiều em vẫn giữ tư duy "làm theo yêu cầu" thay vì tư duy giải quyết vấn đề. Trong khi doanh nghiệp trả lương cao cho những người có khả năng phân tích tình huống, đề xuất giải pháp và chịu trách nhiệm về kết quả, chứ không phải chỉ hoàn thành bài tập theo khuôn mẫu.
Thêm nữa, năng lực công nghệ và tư duy dựa trên data đang trở thành must-have trong kỷ nguyên số, nhưng nhiều sinh viên vẫn chưa thực sự làm chủ được công cụ này để tạo lợi thế cạnh tranh. Kỹ năng giao tiếp chuyên nghiệp và khả năng làm việc trong môi trường đa văn hóa cũng là những mảng còn yếu. Đặc biệt, tôi mong các bạn trẻ thay đổi tư duy từ việc tìm nơi "trả lương" sang tìm nơi để tạo giá trị và xây dựng personal brand dài hạn. Khi các em chứng minh được đóng góp thực tế ngay từ ngày đầu, mức lương sẽ tương xứng với năng lực đó thôi!
Để thoát khỏi mác "lao động giá rẻ", theo cô cần những điều kiện then chốt nào để giờ làm việc VN tiệm cận các nước phát triển ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Thoát khỏi mác "lao động rẻ" là hành trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng đầy thách thức, cần sự đồng bộ của nhiều yếu tố. Điều then chốt nhất là phải kiên trì nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ chỗ chỉ biết gia công sang làm chủ công nghệ, thiết kế và xây dựng thương hiệu riêng. Song song đó, đầu tư mạnh vào tự động hóa và chuyển đổi số là con đường ngắn nhất để tăng năng suất thực chất, vì không quốc gia nào giàu lên nếu chỉ dựa mãi vào đôi bàn tay thủ công cả
Bên cạnh công nghệ, cải cách giáo dục gắn với thực tiễn và tạo môi trường kinh doanh minh bạch, ít chi phí không chính thức sẽ là động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào con người. Kinh nghiệm từ Singapore hay Hàn Quốc cho thấy sự thay đổi này cần khoảng 2 thập kỷ nỗ lực nhất quán đó. Nếu tận dụng tốt giai đoạn dân số vàng để chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng giá trị và tri thức, thì việc 1 giờ làm mua được 1 tô phở, thậm chí nhiều hơn, sẽ sớm thành hiện thực thôi!
Cuối cùng, cô có lời khuyên nào cho người lao động trẻ để chủ động nâng cao giá trị giờ làm của mình không ạ?
TS. Đỗ Hương Giang: Tôi luôn tin rằng hành trình nâng cao giá trị bản thân phải bắt đầu từ chính mỗi người. Các em đừng chỉ hỏi doanh nghiệp trả mình bao nhiêu, mà hãy hỏi bản thân có thể tạo ra bao nhiêu kết quả cụ thể cho tổ chức. Hãy đầu tư vào kỹ năng có tính chuyển đổi cao như tư duy phân tích, giải quyết vấn đề, quản lý thời gian, giao tiếp chuyên nghiệp và khả năng teamwork. Đặc biệt, trong môi trường hiện đại, kỹ năng công nghệ và tư duy data gần như trở thành "ngôn ngữ thứ hai" rồi. Trong thị trường lao động biến đổi liên tục, những người có khả năng thích ứng cao và năng lực chuyên môn sâu sẽ luôn giữ được giá trị của mình
Đặc biệt, hãy xây dựng tư duy học tập suốt đời và tầm nhìn quốc tế. Đừng giới hạn cơ hội trong biên giới quốc gia mà hãy sẵn sàng cạnh tranh với nhân sự toàn cầu bằng thái độ làm việc pro và kỹ năng giao tiếp vượt trội. Khi các em trở thành nhân sự khó thay thế, thị trường sẽ tự động điều chỉnh mức giá xứng đáng. Sự thay đổi của hệ thống là cần thiết, nhưng sự bứt phá của cá nhân chính là chìa khóa quyết định tương lai của mỗi người đấy! Chúc các em luôn vững vàng trên con đường này nhé!
Cảm ơn cô rất nhiều ạ!
Nguồn: svvn.tienphong.vn