Gần đây Mod @NamAir có dịch một bài viết từ Theverge về vụ cây cầu The Francis Scott Key Bridge bị tàu chở hàng đâm sập (link: https://www.theverge.com/2024/3/29/24115805/bridge-ships-collapse-baltimore-key-collision-size). Bài được đăng trên Tinhte với tiêu đề "Những cây cầu hiện nay vốn không được xây dựng để chịu được va chạm của tàu chở hàng".
Mình lướt đọc qua thì hoàn toàn đồng ý với những gì Mod truyền tải, từ tiêu đề đến nội dung (chưa xem bản gốc nha). Nhưng lướt comment thì ôi thôi hơn 90% phản đối luôn về cách đặt tiêu đề.
Đọc kỹ bình luận thì phần lớn mọi người không đồng ý, cho rằng đây là cách dịch của nhà báo "không có chuyên môn". Họ lập luận rằng cầu nào mà được thiết kế để tàu va chạm chứ, dẫn bài gốc ra cười nhạo cách dịch của Mod, và nhiều comment lệch lạc khác nữa.
Với tư cách là một người "có chuyên môn" ở vấn đề này , mình thấy cũng có trách nhiệm phải làm rõ cho các bạn hiểu hơn, và đánh giá về cách dịch tiêu đề của Mod luôn.
Trước tiên bàn luận: cầu có được thiết kế để chống va tàu thuyền không nhỉ?
Hồi xưa, thời kinh tế còn khó khăn, tiền bạc eo hẹp, cây cầu chỉ được xây khi thật sự cần thiết cho lưu thông. Do đó công trình cầu không có giải pháp gì để chống lại sự va chạm của thuyền bè cả.
Sau này xã hội phát triển hơn, tàu thuyền nhiều hơn, lưu thông cũng nhiều hơn, cầu được xây nhiều hơn, xảy ra va chạm của tàu thuyền làm hư hại nhiều cầu hơn. Từ đó người ta bắt đầu chú ý làm sao để bảo vệ cây cầu khỏi sự va chạm của thuyền bè, và thiết kế va xô tàu bè cho công trình cầu được đưa vào tiêu chuẩn thiết kế.
Để dễ hình dung timeline này: cây cầu The Francis Scott Key bị sập ở trên được thiết kế và đưa vào sử dụng năm 1977, nhưng mãi đến năm 1991, tiêu chuẩn thiết kế cầu ở Mỹ (AASHTO) mới đưa vào hướng dẫn thiết kế va chạm thuyền bè (Vessel Collision) cho cầu trên Highways (tuy nhiên chỉ giới hạn thiết kế va chạm cho tàu có tải trọng nhỏ hơn 1000 DWT).
Vậy thiết kế va xô tàu thuyền cho cầu thế nào?
Công trình cầu được cấu thành từ nhiều kết cấu. Một cây cầu cơ bản, từ dưới lên trên gồm những bộ phận sau: cọc, bệ móng, trụ, rồi bên trên là kết cấu để xe chạy (có thể là dầm cầu bê tông, giàn cầu thép,...).
Dù là kết cấu gì đi nữa, để tối ưu giảm chi phí vật liệu, giảm độ nặng dồn xuống bệ móng, phần kết cấu xe chạy chỉ chịu được lực thẳng đứng do phương tiện đè xuống, và chịu được lực ngang rất nhỏ bất khả kháng như gió thổi ngang lên cầu, gió thổi ngang lên xe đang chạy, lực ly tâm khi xe chạy trên cầu cong,...
Cũng giống như cây thước dẹp, có 1 chiều chúng ta bẻ rất khó, còn 1 chiều bẻ lại rất dễ. Kết cấu xe chạy cũng có nguyên lý kiểu như vậy.
Đây là ý mà nhiều bạn comment muốn nói - đúng là kết cấu này chỉ chịu được lực thẳng đứng thôi, hầu như không chịu được lực ngang. Nhưng tàu thuyền không bao giờ va được vào phần kết cấu này!
Một chiếc tàu phải đảm bảo độ cao - tải trọng để được phép lưu hành trên khúc sông đó, một cây cầu phải đảm bảo độ cao (gọi là tĩnh không thông thuyền) để được phép thiết kế vượt qua khúc sông đó. Nên hầu như không xảy ra tàu thuyền va vào phần kết cấu xe chạy, cũng giống như xe chạy dưới cầu vượt hầu như không bị mắc vào cây cầu vượt ở bên trên.
Tuy nhiên, tàu thuyền có thể va vào bệ trụ khi tàu thuyền bị chệch hướng, cũng giống như những chiếc xe chạy lệch làn va vào nhau. Thiết kế va xô tàu thuyền là xử lý ở khúc này: đảm bảo trụ cầu vẫn an toàn khi tàu thuyền va vào, hoặc là làm sao để tàu thuyền không va được vào.
Cho phép tàu thuyền va: Lực va xô tàu thuyền là một lực ngang cùng phương với dòng chảy, tác dụng có thể vào bệ móng hoặc thân trụ tùy theo mực nước thiết kế va xô tàu thuyền. Giải pháp là làm bệ móng to hơn, nhiều cọc hơn, trụ cầu bự hơn.
Tránh không cho tàu thuyền va: Thiết kế thêm trụ ở thượng và hạ nguồn, chắn trước trụ cầu, che chắn cho trụ cầu, để dẫn hướng tàu thuyền hoặc để đỡ dùm cho trụ cầu khi có tàu thuyền va vào. Nếu đỡ dùm thì cũng phải thiết kế cái trụ này như bước 1.
Công trình cầu như vậy được gọi là cầu "có thiết kế chống va xô tàu thuyền".
Như vậy có thể khẳng định, công trình cầu, hay gọi ngắn gọn là CẦU, tuy nhiệm vụ chính để xe chạy lên vượt qua sông, nhưng nó hoàn toàn có khả năng chống được va xô tàu thuyền nếu được thiết kế chống va xô tàu thuyền. Không như nhiều bình luận nhắm vào việc "không có chuyên môn" để nói rằng tiêu đề dịch sai.
Tuy nhiên, tiêu đề dịch hơi chưa sát nghĩa ở 1 điểm khác (điểm này cũng nhỏ thôi).
Bài báo ở Theverge có tiêu đề là "Bridges aren't ready for today's huge ships" - là nguyên văn câu nói của một GS xây dựng. Có thể hiểu ý rằng: những cây cầu - bao gồm cả quá khứ lẫn hiện nay, đều không thể sẵn sàng để cho những con tàu khổng lồ ngày nay va chạm.
Đã được Mod @NamAir dịch thành "Những cây cầu hiện nay (dư chữ hiện nay chỗ này) vốn không được xây dựng để chịu được va chạm của tàu chở hàng (thiếu chữ hiện nay chỗ này)".
(Mod đặt nhầm chữ "hiện nay", lệch khoảng vài cm )
Ý nghĩa hơi khác 1 xíu nha. Ý của bài gốc là tất cả mọi cây cầu, dù có quá khứ hay hiện nay đều không chịu được va chạm của tàu chở hàng hiện nay - với ngụ ý rằng những con tàu chở hàng hiện này có tải trọng rất to, một khi tàu đã va vào thì chắc chắn phải sụp đổ, không thể có lỗi ở thiết kế - một phát biểu hướng đến sự việc đang xảy ra.
Còn ý của tiêu đề VN: những cây cầu (thiết kế) hiện nay không chịu được va chạm của tàu chở hàng, thì lại chưa phù hợp với nội dung bài viết đang nói về cây cầu đã được thiết kế ở quá khứ - The Francis Scott Key Bridge bị một tàu chở hàng hiện nay đâm.
Mặc dù dịch chưa sát rạt, nhưng ý của tiêu đề Việt Nam nói chung là đúng đắn và rất hay. Mình cũng không thể nào từ một đoạn tiếng Anh như vậy mà dịch ra được hay như thế
Nếu dựa vào những gì Mod đã làm rồi, cho mình edit, thì mình sẽ edit từ "Những cây cầu hiện nay vốn không được xây dựng để chịu được va chạm của tàu chở hàng" thành "Những cây cầu không được thiết kế để chịu được va chạm của tàu chở hàng hiện nay".
Nhưng thành thật mà nói, câu này nó không được hay khi vừa đọc qua, khó để làm tiêu đề được vì nó không có yếu tố thời gian ở vế đầu. Mình sẽ sửa thành "Tất cả mọi cây cầu đều không chịu được va chạm của những tàu chở hàng khổng lồ hiện nay".
Mặc dù vậy, mình tin là nếu có đổi tiêu đề lại như trên, thì những bình luận tiêu cực, nhắm vào việc dịch thuật, việc "chuyên môn" kia chắc chắn cũng sẽ nổ ra y chang vậy. Vì mình nghĩ hầu như phần lớn những bạn đã bình luận như vậy thì chưa thể hiểu được những ý như mình nói ở trên.
Nguồn: tinhte.vn