Haiku là thể thơ Thiền siêu độc, vừa sâu sắc vừa chill, được xem là tinh hoa văn học Nhật Bản luôn nha! Đất nước mặt trời mọc tôn thờ thiên nhiên và cái đẹp đến mức nào, thơ Haiku cũng vậy đó
Haiku xuất phát từ ba câu đầu của renga (liên ca) mang phong cách hài hước gọi là renga no haikai, về sau gọi tắt là haikai. Đây chính là một phần tài sản vô giá trong kho tàng văn hóa Á Đông mà chúng mình tự hào lắm đó!
Thể thơ này ra đời từ thế kỷ 17, lên ngôi mạnh mẽ vào thời Edo (1603-1867). Từ phong cách trào phúng ban đầu, Haiku dần chuyển sang âm hưởng sâu lắng của Thiền tông. Thiền sư kiêm thi sĩ huyền thoại Matsuo Basho được công nhận là "cha đẻ" của Haiku, còn Yosa Buson và Masaoka Shiki là những người hoàn thiện thể thơ này
Đây có lẽ là thể thơ ngắn nhất thế giới rồi đó - mỗi bài chỉ vỏn vẹn 17 âm tiết trong 3 câu theo công thức 5+7+5 (17 âm tiết tiếng Nhật có khi chỉ vài ba từ thôi nha, 3 câu này thường được viết thành một dòng luôn). Ví dụ như bài thơ "con ếch" siêu nổi của Matsuo Bashō trong tập Xuân nhật (Haru no hi, 1686) viết chung với các đệ tử, chuẩn cú pháp 5+7+5 âm tiết.
Luật chơi cơ bản thế này nè: không miêu tả cảm xúc trực tiếp, chỉ ghi lại sự việc đang diễn ra trước mắt thôi. Vì số chữ bị giới hạn trong 17 âm nên thơ Haiku thường chỉ diễn tả một sự kiện xảy ra ngay lúc đó, real-time luôn á! Sự kiện này có thể liên kết hai ý nghĩ hoặc hai ý tưởng khác nhau mà ít khi ta nghĩ đến cùng lúc.
Ôi những hạt sương (sự kiện hiện tại)
Trân châu từng hạt (ý nghĩ thứ 1)
Hiện hình cố hương (ý nghĩ thứ 2)
Một bài Haiku Nhật chuẩn chỉnh luôn phải có hai yếu tố: Mùa và Tính Tương Quan Hai Hình Ảnh. Trong thơ bắt buộc phải có "Kigo" (quý ngữ) - tức là từ miêu tả mùa (không dùng từ xuân, hạ, thu, đông trực tiếp đâu nha, mà dùng các từ như hoa anh đào, cành khô, lá vàng, tuyết trắng... để ám chỉ), và diễn tả một hình ảnh lớn (vũ trụ) tương ứng với một hình ảnh nhỏ (đời thường).
Tiếng ve kêu râm ran (tiếng ve = mùa hạ nè)
Như tan vào trong than trong đá
Ôi, sao tĩnh lặng quá!
Đọc thơ Haiku, bạn sẽ thấy tác giả như đứng ngoài quan sát, không can thiệp vào sự việc. Họ như chỉ đang chia sẻ với mình điều họ thấy thôi.
Cỏ hoang trong đồng ruộng
Dẫy xong bỏ tại chỗ
Phân bón!
Nhưng mà người đọc vẫn feel được tình cảm của tác giả đó - một tình cảm nhẹ nhàng, bàng bạc trong cả bài thơ, nói lên niềm vui sống hay sự cô đơn, đôi khi cũng đặt câu hỏi về cuộc đời con người: ngắn ngủi, phù du, trước sự vĩnh hằng của thiên nhiên.
Thế giới này như giọt sương kia
Có lẽ là một giọt sương
Tuy nhiên, tuy nhiên...
Thơ có xu hướng gợi ý, ám chỉ nhẹ nhàng thay vì nói thẳng. Thường trong thơ sẽ có hai hình ảnh: một hình ảnh trừu tượng sống động linh hoạt, một hình ảnh cụ thể đánh dấu thời gian và địa điểm.
Trăng soi (hình ảnh trừu tượng)
Một bầy ốc nhỏ (hình ảnh cụ thể)
Khóc than đáy nồi (nơi chốn cụ thể)
Nhà thơ không giải thích hay bàn luận về mối liên kết giữa hai hình ảnh này đâu, chỉ diễn tả sự vật theo bản chất tự nhiên của nó. Người làm thơ phải đặt mình như một đứa trẻ - lúc nào cũng bỡ ngỡ, lạ lùng khi tiếp xúc lần đầu với thế giới bên ngoài. Một bài thơ Haiku hay là làm sống lại những gì đã chôn sâu trong ký ức, đưa ra những cảm giác tinh tế để tự nó khơi gợi trí tưởng tượng của người đọc, để người đọc tự cảm nhận theo cách riêng.
Chim vân tước bay
Thở ra sương gió
Dẫm lướt từng mây
Thơ như một bài kệ, sàn lọc từng chữ, không dư không thiếu, cốt sao nói đến chính cái đang là - "đương hạ tức thị". Nắm bắt thực tại ngay trong giây phút nảy mầm, cái đang xảy ra lắm khi chứa cả một vũ trụ thu gọn vào trong thời điểm đó, tiểu thế giới và đại thế giới hòa quyện vào nhau Một diễn biến trước mắt khiến ta liên tưởng đến một hiện tượng hay biến cố nào đó trong kinh nghiệm sống của riêng mình.
Kỹ xảo của thơ Haiku là giản lược tối đa chữ nghĩa để kích hoạt trí tưởng tượng nơi người đọc. Không có ranh giới giữa người làm thơ và kẻ đọc thơ, cả hai nhập làm một, đồng âm cộng hưởng trong niềm rung cảm với sự liên hệ tinh tế và hài hòa của đất trời.
Matsuo Basho (1644 – 1694) là một trong những nhà thơ nổi tiếng nhất và đi đầu về thể loại này. Ông có khoảng 1000 bài Haiku được dịch ra hầu hết các thứ tiếng chủ yếu trên thế giới luôn á!
Check out một số bài thơ iconic của ông nha:
• * *
Con quạ
Ngồi trên cành cây khô
Chiều thu.
• * *
Người thợ đập đá
Ngồi nghỉ bên dàn hoa bìm bìm
Cuộc đời này thật buồn.
• * *
Con ếch
Nhảy xuống ao tù
Tiếng nước té.
• * *
Làng này, vùng núi này
Nơi không ai lui tới
Sẽ rất buồn nếu không buồn.
• * *
Gió núi Phú Sĩ
Tôi đem về trên chiếc quạt
Món quà cho người ở Êđô.
• * *
Nước thủy triều nông
Chân sếu ẩm ướt
Vì hơi lạnh từ biển.
• * *
Núi Atsumi
Quay sang bãi Gió Thổi
Tìm cái mát.
• * *
Một năm nữa trôi qua
Mà tôi
Vẫn mũ rơm, giày rơm.
• * *
Đã mùa thu
Có lý do để già
Đám mây và con chim.
• * *
Cả nhà
Chống gậy, tóc bạc phơ
Tảo mộ.
• * *
Gõ cửa cầu may
Đền Mii
Hôm nay có trăng.
• * *
Trăng
Một nhà sư
Mang trăng đi qua bãi cát.
• * *
Suốt đêm
Nằm nghe gió thu
Bên kia núi.
• * *
Biển xanh
Sóng vỡ có mùi rượu gạo
Trăng sáng đêm nay.
• * *
Trong thảm hoa màu trắng
Đêm
Nguồn: kenh14.vn