Những drama xoay quanh việc AI "hốt" tác phẩm có bản quyền để train model chỉ là phần nổi của tảng băng trong cuộc xung đột giữa AI và ngành sáng tạo thôi các bạn ơi!
Nhạc tạo sinh nghe chill phết, video AI dựng xong trong vài phút, hay ảnh AI vẽ giống y chang phong cách họa sĩ nổi tiếng... Phải công nhận là AI đang mở ra một kỷ nguyên sáng tạo xịn sò chưa từng có. Nhưng mà đi kèm với đó là những tranh cãi nảy lửa về quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và ranh giới đến đâu thì được phép dùng data để train AI
Trong bối cảnh đó, dự thảo sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đặc biệt là Điều 7.5 về ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) đã trở thành tâm điểm hot nhất của cộng đồng làm nghề sáng tạo. Đây cũng là lý do buổi tọa đàm "Ngoại lệ bản quyền dành cho AI và ảnh hưởng tới ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam" được tổ chức tại TP.HCM chiều ngày 5/12/2025, kéo gần 120 đại biểu từ các trường đại học, hiệp hội âm nhạc, luật sư, nhà sản xuất phim và các tổ chức sáng tạo nội dung tới tham dự.
Khi "đứa con tinh thần" thành "món ăn" của AI
Sự phát triển nhanh như tên lửa của các mô hình AI tạo sinh từ âm nhạc, phim ngắn, hội họa cho đến báo chí và quảng cáo đã đặt ra hàng tá câu hỏi về ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo và việc khai thác data của người khác. Mặt tích cực thì AI giúp giảm chi phí, tăng tốc độ sản xuất nội dung, plus còn cho người sáng tạo một công cụ ngon nghẻ để biến ý tưởng thành hiện thực. Nhưng mặt trái là hàng triệu tác phẩm đang đối mặt nguy cơ bị AI "hút máu" vào kho data training mà không cần xin phép tác giả luôn đó!
Bà Nguyễn Minh Hương (Phó Chủ tịch thường trực Hội Sở hữu trí tuệ Thành phố Hồ Chí Minh) nhấn mạnh: "Cộng đồng chủ thể quyền trong ngành công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam cần một diễn đàn để nói lên những quan ngại của mình, trong bối cảnh Quốc hội Khóa XV Kỳ họp thứ 10 đang cân nhắc xem xét đưa 'ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu' (thường được biết đến với tên gọi 'Ngoại lệ TDM') vào trong Luật sửa đổi Luật SHTT. Ngoại lệ này về cơ bản sẽ cho phép các công ty công nghệ được sử dụng các đối tượng có bản quyền trong quá trình phát triển các hệ thống AI mà không cần phải xin phép hay trả tiền cho chủ thể quyền".
Dự thảo Điều 7.5, theo trình bày trong tài liệu tham luận của Luật sư Phan Vũ Tuấn, cho phép sử dụng văn bản và dữ liệu được công bố hợp pháp để phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI, với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi của chủ thể quyền. Tuy nhiên, chính các chuyên gia pháp lý cho rằng phạm vi này vẫn quá rộng và chưa đưa ra cơ chế bảo vệ hiệu quả cho tác giả trong môi trường dữ liệu mở hiện nay.
Trong tọa đàm, nhiều ý kiến học thuật và thực tiễn được đưa ra cho thấy dự thảo Luật nếu giữ nguyên như hiện tại sẽ tạo ra những rủi ro lớn cho ngành sáng tạo Việt Nam. Đầu tiên là phải làm rõ thế nào là "dữ liệu được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận". Định nghĩa hiện nay quá rộng có thể khiến mọi tác phẩm đã đăng tải trên internet, kể cả phải trả phí hoặc tác giả chủ động cấm AI khai thác, đều bị xem là hợp pháp để AI thu thập. Điều này đi ngược lại thông lệ quốc tế, nơi nhiều khu vực đã áp dụng cơ chế opt-out rõ ràng cho tác giả rồi đó!
Lợi ích cân bằng phải là trung tâm chứ nhỉ?
Luật sư Phan Vũ Tuấn nhấn mạnh rằng mọi ngoại lệ phải đáp ứng "phép thử ba bước" của Công ước Berne và TRIPs, nghĩa là không gây phương hại bất hợp lý đến thị trường khai thác thương mại của tác giả. Theo ông, nếu AI tạo sinh ra nội dung có khả năng thay thế tác phẩm gốc, thì đó là xâm phạm quyền tác giả rồi, bất kể dữ liệu đầu vào được thu thập theo ngoại lệ nào.
Bên cạnh đó, ở thời điểm hiện tại không quốc gia sở hữu AI mạnh nào áp dụng ngoại lệ TDM toàn diện cả. Hai giảng viên từ Đại học Durham (UK) và Đại học Luật Huế dẫn chứng rằng Mỹ, Trung Quốc - hai quốc gia dẫn đầu về AI - đều không chấp nhận ngoại lệ TDM. Australia gần đây cũng tuyên bố không theo đuổi ngoại lệ TDM vì ảnh hưởng đến ngành sáng tạo.
Đại diện Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI) tại Việt Nam nêu rõ: nhiều hãng ghi âm quốc tế đã xây dựng mô hình cấp phép dữ liệu cho AI như một thị trường "win-win" rồi đó. Nếu ngoại lệ TDM được đưa vào Luật mà không kèm điều kiện, các mô hình kinh doanh này sẽ mất ý nghĩa, khiến chủ thể quyền bị thiệt hại trực tiếp luôn
Trong khi đó, đại diện Hiệp hội Điện ảnh cho rằng ngành phim vốn đã đối mặt với rủi ro kinh tế rất cao rồi; nếu kho dữ liệu hình ảnh, kịch bản, phân đoạn phim bị khai thác tự do cho AI mà không có cơ chế bồi hoàn thì nhà sản xuất sẽ đánh mất năng lực thu hồi vốn. Có thể nói, ngành sáng tạo Việt Nam đang nhìn thấy rủi ro nhiều hơn cơ hội nếu ngoại lệ TDM được thiết kế thiếu điều kiện và thiếu cơ chế giám sát.
Buổi tọa đàm khép lại nhưng những vấn đề được nêu ra chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về xung đột giữa AI và ngành sáng tạo thôi. Các chuyên gia đều thống nhất rằng xung đột giữa AI và bản quyền sẽ còn tiếp tục mở rộng, không chỉ trong âm nhạc hay điện ảnh mà cả trong báo chí, nhiếp ảnh, thiết kế đồ họa, game và quảng cáo nữa.
Đồng thời Việt Nam cần đi theo mô hình thị trường cấp phép dữ liệu cho AI, thay vì tạo ra một ngoại lệ quá rộng khiến tác giả mất quyền kiểm soát tài sản trí tuệ của mình. Cần có những trao đổi nhiều hơn giữa Nhà làm luật và cộng đồng sáng tạo để xây dựng khung pháp lý hài hòa, bền vững.
Nguồn: genk.vn
Nhạc tạo sinh nghe chill phết, video AI dựng xong trong vài phút, hay ảnh AI vẽ giống y chang phong cách họa sĩ nổi tiếng... Phải công nhận là AI đang mở ra một kỷ nguyên sáng tạo xịn sò chưa từng có. Nhưng mà đi kèm với đó là những tranh cãi nảy lửa về quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và ranh giới đến đâu thì được phép dùng data để train AI
Trong bối cảnh đó, dự thảo sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đặc biệt là Điều 7.5 về ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) đã trở thành tâm điểm hot nhất của cộng đồng làm nghề sáng tạo. Đây cũng là lý do buổi tọa đàm "Ngoại lệ bản quyền dành cho AI và ảnh hưởng tới ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam" được tổ chức tại TP.HCM chiều ngày 5/12/2025, kéo gần 120 đại biểu từ các trường đại học, hiệp hội âm nhạc, luật sư, nhà sản xuất phim và các tổ chức sáng tạo nội dung tới tham dự.
Khi "đứa con tinh thần" thành "món ăn" của AI
Sự phát triển nhanh như tên lửa của các mô hình AI tạo sinh từ âm nhạc, phim ngắn, hội họa cho đến báo chí và quảng cáo đã đặt ra hàng tá câu hỏi về ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo và việc khai thác data của người khác. Mặt tích cực thì AI giúp giảm chi phí, tăng tốc độ sản xuất nội dung, plus còn cho người sáng tạo một công cụ ngon nghẻ để biến ý tưởng thành hiện thực. Nhưng mặt trái là hàng triệu tác phẩm đang đối mặt nguy cơ bị AI "hút máu" vào kho data training mà không cần xin phép tác giả luôn đó!
Bà Nguyễn Minh Hương (Phó Chủ tịch thường trực Hội Sở hữu trí tuệ Thành phố Hồ Chí Minh) nhấn mạnh: "Cộng đồng chủ thể quyền trong ngành công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam cần một diễn đàn để nói lên những quan ngại của mình, trong bối cảnh Quốc hội Khóa XV Kỳ họp thứ 10 đang cân nhắc xem xét đưa 'ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu' (thường được biết đến với tên gọi 'Ngoại lệ TDM') vào trong Luật sửa đổi Luật SHTT. Ngoại lệ này về cơ bản sẽ cho phép các công ty công nghệ được sử dụng các đối tượng có bản quyền trong quá trình phát triển các hệ thống AI mà không cần phải xin phép hay trả tiền cho chủ thể quyền".
Dự thảo Điều 7.5, theo trình bày trong tài liệu tham luận của Luật sư Phan Vũ Tuấn, cho phép sử dụng văn bản và dữ liệu được công bố hợp pháp để phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI, với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi của chủ thể quyền. Tuy nhiên, chính các chuyên gia pháp lý cho rằng phạm vi này vẫn quá rộng và chưa đưa ra cơ chế bảo vệ hiệu quả cho tác giả trong môi trường dữ liệu mở hiện nay.
Trong tọa đàm, nhiều ý kiến học thuật và thực tiễn được đưa ra cho thấy dự thảo Luật nếu giữ nguyên như hiện tại sẽ tạo ra những rủi ro lớn cho ngành sáng tạo Việt Nam. Đầu tiên là phải làm rõ thế nào là "dữ liệu được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận". Định nghĩa hiện nay quá rộng có thể khiến mọi tác phẩm đã đăng tải trên internet, kể cả phải trả phí hoặc tác giả chủ động cấm AI khai thác, đều bị xem là hợp pháp để AI thu thập. Điều này đi ngược lại thông lệ quốc tế, nơi nhiều khu vực đã áp dụng cơ chế opt-out rõ ràng cho tác giả rồi đó!
Lợi ích cân bằng phải là trung tâm chứ nhỉ?
Luật sư Phan Vũ Tuấn nhấn mạnh rằng mọi ngoại lệ phải đáp ứng "phép thử ba bước" của Công ước Berne và TRIPs, nghĩa là không gây phương hại bất hợp lý đến thị trường khai thác thương mại của tác giả. Theo ông, nếu AI tạo sinh ra nội dung có khả năng thay thế tác phẩm gốc, thì đó là xâm phạm quyền tác giả rồi, bất kể dữ liệu đầu vào được thu thập theo ngoại lệ nào.
Bên cạnh đó, ở thời điểm hiện tại không quốc gia sở hữu AI mạnh nào áp dụng ngoại lệ TDM toàn diện cả. Hai giảng viên từ Đại học Durham (UK) và Đại học Luật Huế dẫn chứng rằng Mỹ, Trung Quốc - hai quốc gia dẫn đầu về AI - đều không chấp nhận ngoại lệ TDM. Australia gần đây cũng tuyên bố không theo đuổi ngoại lệ TDM vì ảnh hưởng đến ngành sáng tạo.
Đại diện Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI) tại Việt Nam nêu rõ: nhiều hãng ghi âm quốc tế đã xây dựng mô hình cấp phép dữ liệu cho AI như một thị trường "win-win" rồi đó. Nếu ngoại lệ TDM được đưa vào Luật mà không kèm điều kiện, các mô hình kinh doanh này sẽ mất ý nghĩa, khiến chủ thể quyền bị thiệt hại trực tiếp luôn
Trong khi đó, đại diện Hiệp hội Điện ảnh cho rằng ngành phim vốn đã đối mặt với rủi ro kinh tế rất cao rồi; nếu kho dữ liệu hình ảnh, kịch bản, phân đoạn phim bị khai thác tự do cho AI mà không có cơ chế bồi hoàn thì nhà sản xuất sẽ đánh mất năng lực thu hồi vốn. Có thể nói, ngành sáng tạo Việt Nam đang nhìn thấy rủi ro nhiều hơn cơ hội nếu ngoại lệ TDM được thiết kế thiếu điều kiện và thiếu cơ chế giám sát.
Buổi tọa đàm khép lại nhưng những vấn đề được nêu ra chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về xung đột giữa AI và ngành sáng tạo thôi. Các chuyên gia đều thống nhất rằng xung đột giữa AI và bản quyền sẽ còn tiếp tục mở rộng, không chỉ trong âm nhạc hay điện ảnh mà cả trong báo chí, nhiếp ảnh, thiết kế đồ họa, game và quảng cáo nữa.
Đồng thời Việt Nam cần đi theo mô hình thị trường cấp phép dữ liệu cho AI, thay vì tạo ra một ngoại lệ quá rộng khiến tác giả mất quyền kiểm soát tài sản trí tuệ của mình. Cần có những trao đổi nhiều hơn giữa Nhà làm luật và cộng đồng sáng tạo để xây dựng khung pháp lý hài hòa, bền vững.
Nguồn: genk.vn