Trái Đất mình có đủ nguồn lực để 600 triệu nông dân nuôi sống 8 tỷ, hay thậm chí 10 tỷ người không nhỉ? Trong khi dân số thế giới cứ tăng mãi đến cuối thế kỷ XXI, thì nông nghiệp đang phải đối mặt với bao nhiêu thứ thách thức cực khủng đây?
Nhớ năm 2011, truyền thông quốc tế còn rần rần chào đón thành viên thứ 7 tỷ của hành tinh. Giờ thì không khí không còn vui vẻ nữa rồi - mọi người đang lo lắng về chiến tranh Ukraina, khủng hoảng năng lượng, dịch Covid, biến đổi khí hậu và nạn đói đang đe dọa một phần nhân loại.
Theo báo cáo cập nhật tháng 10/2022 của Tổ Chức Lương Nông Thế Giới về tình trạng an ninh thực phẩm và dinh dưỡng toàn cầu (SOFI 2022), thì việc đủ ăn ngày hai bữa đang trở thành "nhu cầu cấp bách" với 50% dân số châu Phi, tức là khoảng 10% nhân loại đấy!
Quá đông người trên hành tinh rồi sao?
Trên đài RFI Pháp ngữ, giáo sư địa lý đại học Sorbonne Paris - bà Sylvie Brunel - giải thích rằng có "nhiều yếu tố cùng lúc" đẩy thêm 46 triệu người vào cảnh đói kém trong năm qua, đa số ở châu Phi:
"Đương nhiên là do dịch Covid rồi, các đợt phong tỏa liên tiếp ảnh hưởng trước hết đến những người vốn đã khó khăn. Tiếp theo là hiệu ứng domino từ chiến tranh Ukraina, vì châu Phi phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực từ Nga và Ukraina - từ lúa mì, bắp, dầu ăn đến phân bón luôn. Chính vì thế nhiều quốc gia đã tránh bỏ phiếu lên án Matxcơva xâm chiếm Ukraina. Cuối cùng là lạm phát nữa. Trước bấy nhiêu khó khăn, bảo đảm đủ ăn ngày hai bữa không dễ tí nào. Bên cạnh đó còn thách thức về môi trường, về khí hậu. Nông dân châu Phi giờ không còn biết khi nào nên bắt đầu gieo trồng nữa... An ninh lương thực tại châu Phi ngày càng bị đe dọa nặng nề."
Năm 2021 đã có thêm 828 triệu người bị đẩy vào cảnh đói kém, con số này tăng hơn 18% so với 2019 (trước khi Covid ập đến), theo FAO. Cũng năm đó, gần 30% nhân loại rơi vào tình trạng mà Tổ Chức Lương Nông Thế Giới gọi là "bất an ninh về lương thực".
Nhìn về tương lai, cơ quan này không mấy lạc quan khi cho rằng "ngay cả khi kinh tế thế giới phục hồi thì phải đợi đến 2030 số người đói kém mới giảm về mức như hồi 2015". Giám đốc Chương Trình Lương Thực Thế Giới PAM của Liên Hiệp Quốc - David Beasley - tuần trước còn báo động: "cuộc khủng hoảng lương thực và nhân đạo nghiêm trọng nhất từ sau Thế Chiến Thứ Hai đang ở trước mắt"
Chiến tranh Ukraina chỉ là một mảnh ghép của vấn đề thôi
FAO thẩm định: từ tháng 2/2022 hóa đơn nhập khẩu lương thực toàn cầu tăng 10% so với cùng kỳ năm trước. Giá phân bón? Tăng 48% luôn! Các nước hạ Sahara-châu Phi phải cắt giảm khoảng 10% lượng thực nhập khẩu và phải trả thêm 5 tỷ đô la cho các nhà cung cấp.
Các hiện tượng khí hậu cực đoan như hạn hán, đợt nắng nóng kéo dài ở Ấn Độ, Trung Quốc, châu Âu làm thiệt hại mùa màng nặng. Lũ lụt nhấn chìm 1/3 diện tích Pakistan trong nhiều tuần, đẩy hàng trăm ngàn người dân Nam Á vào cảnh thêm khốn khó. Một số vụ bạo động ở Indonesia, Sri Lanka, Perou, Panama đều bắt nguồn từ tình trạng đói kém.
Trong bối cảnh khó khăn như vậy, dự báo của Liên Hiệp Quốc cho thấy dân số toàn cầu sẽ còn tăng lên 10 tỷ người vào cuối thế kỷ này. Vậy liệu chúng ta có đông quá không? Laurent Toulemon - nhà dân số học thuộc Viện Nghiên Cứu Dân Số Quốc Gia Pháp INED - trả lời:
"Câu hỏi này hơi sai sai. Vấn đề ở đây là Trái Đất có đủ tài nguyên để nuôi 8 hay 10 tỷ người không nếu chúng ta cứ sống như hiện tại? Tức là phung phí điện, nước... Theo tôi câu trả lời là không. Chúng ta biết rõ dân số sẽ tăng lên 10 tỷ nhờ tỷ lệ tử vong giảm, nhờ tiến bộ y khoa, khoa học, tuổi thọ tăng lên. Nghĩa là chúng ta phải tổ chức lại cuộc sống, rà soát lại cách tiêu thụ tài nguyên. Thực sự mà nói, nếu không lãng phí thì Trái Đất đủ nuôi 15 tỷ người, nhất là nếu nhu cầu thấp như ở châu Phi hay Ấn Độ. Ngược lại, nếu giữ nguyên thói quen của dân châu Âu, đặc biệt là dân Mỹ - từ ăn uống, mua sắm đến tiêu thụ điện, nước - thì chắc chắn không đủ phục vụ 10 tỷ người. Nói cách khác, câu trả lời nằm ở cách sống của mỗi người, ở mức độ tiêu thụ tài nguyên."
Valentin Brossard - đại diện tổ chức phi chính phủ CCFD Terre Solidaire chống nghèo đói - giải thích thêm: xét riêng về sản xuất nông phẩm thì Trái Đất có đủ khả năng nuôi thêm 2-3 tỷ người so với hiện nay.
"Hiện tại ở cấp quốc tế chúng ta sản xuất đủ để nuôi sống nhân loại. Trung bình mỗi người được đảm bảo 6.000 calories mỗi ngày - cao gấp gần ba lần so với tiêu chuẩn dinh dưỡng của WHO. Vấn đề là có nơi dư thừa lương thực, nơi lại không đủ để bảo đảm dinh dưỡng tối thiểu. Chênh lệch đó dẫn đến lãng phí thực phẩm. Có khoảng 25% sản xuất bị lãng phí, 15% dùng để chế tạo xăng dầu công nghiệp, nên chỉ còn 60% nông phẩm thế giới dành cho con người thôi."
Khí hậu, bất ổn an ninh và thiếu cơ sở hạ tầng ️
Chuyên gia kinh tế nông nghiệp Ollo Sib thuộc Chương Trình Lương Thực Thế Giới LHQ cho biết tại Sahel (phía nam sa mạc Sahara) và khu vực Sừng Châu Phi, có 12 trên tổng số 50 triệu người không đủ ăn. Hạn hán, thiên tai chỉ giải thích một phần thảm họa này. Đây còn là nơi các lực lượng nổi dậy, tổ chức khủng bố hoành hành. Các tuyến đường vận chuyển lương thực thường xuyên bị gián đoạn. Châu Phi cũng thiếu cơ sở hạ tầng, mất nhiều thời gian vận chuyển nông phẩm từ làng quê lên thành phố...
Giáo sư Sylvie Brunel đại học Sorbonne cho rằng nếu tháo gỡ được những "nút thắt này", châu Phi sẽ bớt phụ thuộc vào lương thực nhập khẩu:
"Thách thức nào cũng có thể vượt qua. Đừng quên rằng một khi tháo gỡ được bế tắc hiện tại, châu Phi không chỉ trở thành vựa lúa cho châu lục mà còn dư sức xuất khẩu ra thế giới. Đây là nơi đất canh tác chưa được khai thác hết và có nguồn lao động dồi dào. Tuy nhiên cần lưu ý: khi kinh tế trỗi dậy, dân có xu hướng bỏ làng lên phố. Vì vậy châu Phi cần một nền công nghiệp hiệu quả, năng suất cao để dù ít người nhưng vẫn đủ sức bảo đảm lương thực cho dân châu lục này."
Quy luật thương mại thế giới
Tổ chức phi chính phủ CCFD Terre Solidaire đưa ra một chìa khóa khác: các quy luật thương mại quốc tế. Valentin Brossard giải thích:
"Tại Pháp và nhiều nơi khác, từ 5 năm trở lại đây các công ty đầu cơ hoạt động càng lúc càng mạnh - họ làm giàu khi đánh cuộc vào nồi cơm của nhân loại. Ví dụ trên thị trường Paris, ba năm trước 70% dịch vụ mua bán nông phẩm trong tay tiểu thương, các nhà sản xuất nhỏ. Nhưng đến tháng 6/2022, các nhà đầu cơ, quỹ đầu tư đã mua vào đến 80% lượng lúa mì bán ra trên thị trường Paris. Các tổ chức này hoạt động càng mạnh thì giá nông phẩm càng bị đẩy cao. Nghĩa là miếng ăn sẽ đắt hơn với dân Pháp, châu Phi, Nam Mỹ, châu Á..."
Nói cách khác, Trái Đất vẫn có đủ tài nguyên để bảo đảm lương thực cho 8-10 tỷ dân với điều kiện dân cư ở một số nơi tiêu dùng điều độ hơn. Kèm theo đó là "chính sách nông nghiệp" hiệu quả hơn.
Theo bà Sylvie Brunel, một chính sách nông nghiệp hiệu quả cần: bảo đảm thu nhập nhất định cho nông dân, bảo vệ họ trước lòng tham của đại tập đoàn chế biến nông phẩm, các nhà môi giới, quỹ đầu tư ham lợi. Bên cạnh đó các quốc gia phải phân định rõ quyền sở hữu đất đai để nông dân yên tâm đầu tư nâng cao năng suất.
Một điểm nữa giáo sư Brunel ghi nhận: "chiến tranh luôn đồng nghĩa với đói kém", nên hòa bình là chìa khóa về tự chủ lương thực. Đương nhiên nông nghiệp luôn lệ thuộc vào thiên nhiên, nguồn nước ngọt... Vựa ngũ cốc không thể đầy nếu thiếu các biện pháp bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu.
Báo cáo của nhóm chuyên gia liên chính phủ LHQ về biến đổi khí hậu GIEC năm 2019 đã báo động: "Hiện tượng khí hậu đảo lộn là một trong những nguyên nhân gây căng thẳng trên thị trường nông phẩm, đe dọa nguồn cung lương thực cho nhân loại".
Vào thế kỷ XXI này, mọi người kỳ vọng nhiều vào các phát minh, tiến bộ kỹ thuật để nâng cao năng suất chăn nuôi và trồng trọt, bởi việc bỏ làng lên phố là xu hướng không thể đảo ngược. Song nâng cao năng suất đồng nghĩa với dùng nhiều phân bón hóa học hơn, mà nông nghiệp cũng là lĩnh vực phát khí thải làm hâm nóng trái đất và ô nhiễm môi trường.
Nguồn: tinhte.vn